قانون مالیات مستقیم سال1404

مالیات در علم اقتصاد و حقوق عمومی به عنوان یکی از مهم‌ترین ابزارهای دولت برای تامین مالی، تنظیم فعالیت‌های اقتصادی و توزیع عادلانه‌تر درآمد تعریف می‌شود. به‌طور کلی، مالیات وجهی است که دولت به موجب قانون و بدون ارائه خدمت مستقیم و مشخص، از اشخاص حقیقی و حقوقی دریافت می‌کند.مالیات علاوه بر آنکه یک نوع هزینه‎ ی اجتماعی یا به عبارتی بهای تمدن است که شهروندان به منظور اداره‌ی امور جامعه، رشد و توسعه کشور می‌پردازند، ابزار اصلی دولت‌ها در جهت‌گیری نظام اقتصادی به شمار می‌رود. مالیات‌‌های عموماً به عنوان مکانیزمی برای تعدیل ثروت به کار گرفته می‌شود و بیشتر در جوامعی کاربرد دارد که اختلاف فاحشی در پرداخت می‌نمایند.زیرا ابزار و امکانات دست‌یابی به درآمد و سود‌ها را دولت فراهم ساخته ‌است. در همه دنیا، مالیات یکی از مهم‌ترین مباحث اقتصادی محسوب می‌شود و قانون مشخصی برای آن وضع می‌گردد.

تقسیم‌بندی مالیات‌ها

نظام مالیاتی در اکثر کشورها، از جمله ایران، شامل دو دسته اصلی است:

 اهداف مالیات مستقیم

مالیات‌های مستقیم، افزون بر تامین منابع مالی دولت، اهداف زیر را دنبال می‌کنند:

ایجاد عدالت اجتماعی از طریق توزیع مجدد درآمد،کاهش فاصله طبقاتی ،ایجاد شفافیت اقتصادی ،هدایت رفتار اقتصادی افراد و بنگاه‌ها،کاهش وابستگی دولت به درآمدهای نفتی،جلوگیری از سفته‌بازی و فعالیت‌های سوداگرانه

مبانی نظری مالیات مستقیم

در ادبیات اقتصادی، مالیات مستقیم بر پایه چند نظریه مهم توجیه می‌شود:

 اهمیت مالیات مستقیم در اقتصاد ایران 

در ایران به دلیل وابستگی دولت به درآمدهای نفتی، مالیات مستقیم می‌تواند نقش کلیدی در:کاهش وابستگی به نفت ،ثبات بودجه ،کاهش نابرابری ،بهبود شفافیت اقتصادی، ایفا کند.اصلاح نظام مالیات مستقیم یکی از الزامات برنامه‌های توسعه اقتصادی کشور در سال‌های اخیر بوده است.

نظام مالیاتی هر کشور، ترکیبی از دو بخش اصلی شامل مالیات‌های مستقیم و غیرمستقیم است. شناخت تفاوت‌ها، شباهت‌ها و تاثیرات اقتصادی این دو نوع مالیات، برای ارزیابی عدالت و کارایی نظام مالیاتی ضروری است

 تعریف مالیات غیرمستقیم

مالیات غیرمستقیم، مالیاتی است که از مصرف کالاها و خدمات دریافت می‌شود و پرداخت‌کننده‌ی نهایی آن معمولاً مصرف‌کننده‌ی کالا یا خدمت است، نه تولیدکننده یا فروشنده.در این حالت، فروشنده به‌عنوان واسطه عمل می‌کند و مبلغ مالیات را ضمن قیمت کالا از خریدار گرفته و به دولت منتقل می‌کند.نمونه‌ها:مالیات بر ارزش افزوده (VAT) ،مالیات بر واردات و صادرات،حقوق و عوارض گمرکی ،مالیات بر مصرف کالاهای خاص (مثل سیگار، سوخت، نوشابه و…)

تفاوت‌های ساختاری مالیات مستقیم و غیرمستقیم

 مزایا و معایب هر نوع مالیات

پیامدهای اقتصادی و اجتماعی تفاوت میان این دو نوع مالیات

مالیات مستقیم یکی از ابزارهای کلیدی دولت‌ها برای دستیابی به اهداف اقتصادی و اجتماعی است. این نوع مالیات تاثیرات گسترده‌ای بر جنبه‌های مختلف جامعه و اقتصاد دارد که می‌توان آنها را به‌صورت زیر تحلیل کرد:

 تاثیر بر توزیع درآمد و عدالت اجتماعی

مالیات مستقیم با نرخ‌های تصاعدی و پلکانی به‌طور موثر می‌تواند نابرابری درآمدی را کاهش دهد.

راهبردهای بهبود:

 چالش‌ها در تحقق اثرات مثبت

گستردگی اقتصاد غیررسمی و پنهان

یکی از اساسی‌ترین مشکلات نظام مالیات مستقیم در ایران، سهم بالای اقتصاد غیررسمی است.ابعاد مشکل:بخش قابل توجهی از فعالیت‌های اقتصادی بدون ثبت رسمی انجام می‌شود.درآمد بسیاری از مشاغل آزاد، خدماتی و واسطه‌ای شفاف نیست.عدم ثبت معاملات نقدی و نبود صورتحساب رسمی.پیامدها:کاهش پایه‌های مالیاتی دولت ،افزایش فشار مالیاتی بر مودیان شفاف ،تضعیف عدالت مالیاتی

 فرار مالیاتی گسترده و سازمان‌یافته 

فرار مالیاتی یکی از مهم‌ترین موانع تحقق کارایی مالیات مستقیم در ایران است.اشکال فرار مالیاتی:عدم اظهار واقعی درآمد ،استفاده از حساب‌های بانکی اجاره‌ای ،ثبت صوری شرکت‌ها و معاملات ،سوءاستفاده از معافیت‌ها و خلاهای قانونی

دلایل اصلی:ضعف نظارت و کنترل موثر،پایین بودن احتمال کشف تخلف ،پیچیدگی قوانین و رویه‌ها

پیچیدگی قوانین و مقررات مالیاتی

قانون مالیات‌های مستقیم در ایران، به‌رغم اصلاحات متعدد، همچنان با پیچیدگی‌هایی مواجه است.مصادیق پیچیدگی:تعداد بخشنامه‌ها و آیین‌نامه‌ها ،ابهام در تفسیر برخی مواد قانونی ،تفاوت رویه اجرایی در ادارات مالیاتی ،پیامدها:سردرگمی مودیان ،افزایش دعاوی مالیاتی ،کاهش اعتماد عمومی به نظام مالیاتی

 فشار نامتوازن بر حقوق‌بگیران و مودیان شفاف 

در عمل، بخش عمده مالیات مستقیم در ایران از گروه‌های شفاف اخذ می‌شود.گروه‌های تحت فشار:کارکنان دولت و بخش خصوصی ،شرکت‌های رسمی و ثبت‌شده ،دلایل:سهولت شناسایی درآمد این گروه‌ها ،کسر مالیات در مبدا (حقوق‌بگیران)

ضعف شناسایی درآمد مشاغل پردرآمد غیرشفاف ،پیامد:بی‌عدالتی در توزیع بار مالیاتی تضعیف انگیزه فعالیت رسمی 

 معافیت‌ها و مشوق‌های مالیاتی گسترده و غیرهدفمند

معافیت‌های مالیاتی، در صورت عدم هدف‌گذاری صحیح، می‌توانند به چالشی جدی تبدیل شوند.مشکلات معافیت‌ها:گستردگی بیش از حد معافیت‌ها در بخش‌های خاص ،عدم ارزیابی اثربخشی معافیت‌ها ،سوءاستفاده از معافیت‌ها برای فرار مالیاتی ،نتیجه:کاهش درآمدهای دولت ،ایجاد تبعیض میان مودیان ،انحراف از اهداف عدالت اجتماعی

 چالش‌های مرتبط با دیجیتالی‌سازی نظام مالیاتی

با وجود پیشرفت‌های اخیر، دیجیتالی‌سازی نظام مالیاتی همچنان با موانعی روبه‌رو است.چالش‌ها:مقاومت برخی مودیان در برابر شفافیت ،نابرابری دسترسی به زیرساخت‌های فناوری ،ضعف آموزش کاربران سامانه‌هادر مجموع، نظام مالیات مستقیم در ایران با چالش‌های عمیق و چندبعدی مواجه است . که ریشه در ساختار اقتصادی، ضعف‌های نهادی، پیچیدگی‌های قانونی و مشکلات فرهنگی دارد.غلبه بر این چالش‌ها نیازمند اصلاحات ساختاری، توسعه زیرساخت‌های اطلاعاتی، ساده‌سازی قوانین، تقویت فرهنگ مالیاتی و افزایش شفافیت در هزینه‌کرد منابع عمومی است.برای کارآمدتر شدن نظام مالیات مستقیم در ایران، باید مجموعه‌ای از اصلاحات ساختاری، قانونی، نهادی و فرهنگی به‌صورت هماهنگ و تدریجی اجرا شود. هدف از این اصلاحات، گسترش پایه‌های مالیاتی، افزایش عدالت مالیاتی، کاهش فرار مالیاتی، و تبدیل مالیات به منبع پایدار درآمد دولت است.در ادامه، مهم‌ترین راهکارهای پیشنهادی ارائه می‌شود.

مهم ترین قوانین ماده (168 )

گروه های اصلی مالیات بر دارایی

مالیات بر دارایی معمولا به چند گروه اصلی تقسیم می شوند . در نظام های مالیاتی ( از جمله ایران و بسیاری از کشورها)این مالیات را بر اساس نوع دارایی طبقه بندی می شود 

 گروه‌های اصلی مالیات بر دارایی
به طور کلی، 4 گروه مهم دارد:

گروه های اصلی مالیات بر در آمد

مالیات بر درآمد شامل 7 گروه اصلی است.

1-مالیات بر درآمد حقوق
این مالیات از درآمدی که اشخاص در قبال کار برای دیگری دریافت می‌کنند، اخذ می‌شود.شامل:حقوق و دستمزد ،اضافه‌کار،پاداش ،مزایا (نقدی و غیرنقدی)

ویژگی‌ها:کسر در منبع (توسط کارفرما) ،دارای معافیت سالانه،نرخ‌ها معمولاً پلکانی هستند
 مثال: حقوق کارمندان دولت و بخش خصوصی 

ثبت سند ( در زمان ثبت سند و کسر مالیات )

ثبت سند ( در زمان پرداخت مالیات به اداره دارایی)

2- مالیات بر درآمد مشاغل
مربوط به درآمد اشخاص حقیقی است که شغل آزاد دارند.شامل:کسبه و بازاریان ،پزشکان، وکلا، مهندسان،مغازه‌داران و صاحبان کسب‌وکارهای کوچک

ویژگی‌ها:نیازمند اظهارنامه مالیاتی ،نرخ‌ها پلکانی ،بر اساس سود خالص محاسبه می‌شود.
مثال: درآمد یک پزشک یا صاحب مغازه

ثبت سند (در زمان محاسبه مالیات )

ثبت سند (در زمان پرداخت به اداره مالیات )

3-مالیات بر درآمد اشخاص حقوقی (شرکت‌ها)
این مالیات از سود شرکت‌ها و موسسات دریافت می‌شود.شامل:شرکت‌های تجاری ، موسسات غیرتجاری انتفاعی ،موسسات غیرتجاری انتفاعی 

ویژگی‌ها:نرخ معمولاً ثابت،مبتنی بر سود سالانه،نیازمند دفاتر قانونی و اظهارنامه

 مثال: سود خالص یک شرکت تولیدی:مثال : شرکت سود سالانه 200 میلیون تومانی دارد . طبق نرخ 25% ، مالیات آن 50 میلیون است .

ثبت سند (در پایان سال مالی )

ثبت سند ( در زمان پرداخت مالیات به سازمان مالیاتی )

4- مالیات بر درآمد املاک
درآمد حاصل از املاک و مستغلات مشمول مالیات می‌شود.شامل:اجاره خانه، مغازه، دفتر کار،سرقفلی و حق واگذاری محل

ویژگی‌ها:بخشی از درآمد به‌عنوان هزینه معاف است ،نرخ‌ها مشخص و قانونی 
 مثال: اجاره دادن یک واحد مسکونی

ثبت سند ( در زمان شناسایی مالیات )

ثبت سند ( در زمان پرداخت )

5- مالیات بر درآمد سرمایه
این نوع مالیات بر درآمد حاصل از سرمایه‌گذاری اعمال می‌شود.شامل:سود سپرده‌های بانکی (در برخی کشورها)،سود سهام ،سود اوراق بهادار

 در ایران بسیاری از این موارد معاف هستند، اما در طبقه‌بندی مالیاتی جزو درآمد سرمایه محسوب می‌شوند.

-6 مالیات بر درآمد اتفاقی
درآمدهایی که غیرمستمر و غیرمنتظره هستند.شامل:جایزه‌ها،هدایای نقدی یا غیرنقدی با ارزش بالا،درآمد ناشی از صلح بلاعوض  مثال: برنده شدن در قرعه‌کشی

7-مالیات بر درآمد ناشی از حق‌الامتیاز و حق‌العمل
درآمد حاصل از حقوق فکری یا نمایندگی.شامل:حق تالیف ،حق اختراع ،حق‌الامتیاز برند،حق‌العمل‌کاری، مثال: درآمد یک نویسنده از فروش کتاب

نرخ مالیات

نرخ مالیات توسط قانون و دولت مشخص می‌شود. نرخ مالیات در ایران در واقع مبلغی است که یک شرکت یا یک شخص باید نسبت به پرداخت آن در زمان قانونی اقدام نماید. نرخ مالیات بر اساس اطلاعات و جزئیات مفصلی تعیین می‌شود و نمی توان مبلغ ثابتی را برای آن در نظر گرفت. در صورتی که نظام مالیاتی حاکم، یک نظام مالیاتی کارآمد باشد، انواع مالیات بر اساس توانایی حقیقی مالیات دهندگان تعیین می‌شود تا پرداخت مالیات به عاملی برای ورشکسته شدن یک کسب و کار منجر نشود. در یک نظام مالیاتی کارآمد نرخ مالیاتی که برای اقشار غنی مشخص می‌شود باید سنگین تر از نرخ مالیاتی باشد که از اقشار کم درآمد دریافت می‌شود.مالیات بر درآمد نوعی مالیات است که توسط دولت بر افراد و اشخاص اعمال می‌شود و بسته به درآمد و عواید پرداخت‌کننده مالیات متغیر است و عموماً مقدار این نوع مالیات برابر درصدی از درآمد قابل مالیات‌گیری است.نرخ مالیات با افزایش درآمد قابل مالیات‌گیری تغییر می‌کند. نرخ‌های مالیات ممکن است بسته به  نوع یا خصوصیات مالیات پردازنده متغیر باشد.  پرداخت مالیات بارزترین هدف در تئوری‌های مالیاتی است که منجر به توزیع عادلانه درآمد می گردد. هرچند در دنیا نظام مالیات بر ارزش افزوده (مالیات بر مصرف یا مالیات غیرمستقیم) در حال گسترش سریع است اما مشکلات و معایب مالیات‌های غیرمستقیم از جمله تنازلی بودن (پرداخت یکسان توسط فقیر و غنی) و غیرمعین بودن باعث ایجاد مشکلاتی برای دولت‌ها می‌شود که می‌توان با استفاده از مالیات‌های مستقیم آن‌ها را پوشش داددر هر کشوری منابع درآمدی و سرمایه‌ای مردم شامل پرداخت مالیات به حکومت آن کشور می‌شود؛ معافیت مالیاتی را می‌توان خروج قانونی و به صورت موقت از پرداخت مالیات تعریف کرد که در راستای سیاست‌های حمایتی حاکمان از مردم صورت می‌گیرد.

معافیت مالیاتی چیست؟

هزینه‌‌های قابل قبول مالیاتی قانون مالیات مستقیم هزینه‌های قابل قبول مالیاتی برای تشخیص درآمد 147 مطابق ماده مشمول مالیات عبارت است از هزینه‌هایی که در حدود متعارف متکی به مدارک بوده و منحصراً مربوط به تحصیل درآمد موسسه در دوره مالی مربوط با رعایت حدنصاب‌های مقرر باشد. در مواردی که هزینه‌ ای در قانون مالیات‌های مستقیم پیش بینی نشده یا بیش از نصاب‌های مقرر در قانون یاد شده بوده ولی پرداخت آن به موجب قانون و یا مصوبه هیئت وزیران صورت گرفته باشد، قابل قبول خواهد بود.حق الامتیاز پرداختی و همچنین حقوق و عوارض و مالیات‌هایی که به سبب فعالیت موسسه به شهرداری‌ها و وزارتخانه‌ها و موسسات دولتی و وابسته به آن‌ها پرداخت می‌شود. (به استثنای مالیات بر درآمد و ملحقات آن و سایر مالیات‌هایی که موسسه به موجب مقررات این قانون ملزم به کسر از دیگران و پرداخت آن است و همچنین جرائمی که به دولت و شهرداری‌ها پرداخت می‌گردد.یکی از وظایف مودیان مالیاتی، تنظیم دفاتر قانونی (روزنامه و کل) و ارائه آن به اداره دارایی محل فعالیت شرکت است. تا برای رسیدگی به اظهارنامه مالیاتی شرکت مورد بررسی قرار گیرد. برای نوشتن دفاتر قانونی الزامات و نکاتی تعیین شده است که هر حسابداری باید پیش از انجام چرخه حسابداری از اجرای دقیق آن مطمئن شود.اظهارنامه مالیاتی چه به صورت خود اظهاری باشد و چه خود سازمان امور مالیاتی در اختیار مودیان قرار دهد، کارنامه مالی است که همه ساله، اشخاص حقیقی و حقوقی مشمول مالیات، به منظور محاسبه مالیات خود، به سازمان مالیاتی تقدیم می کنند و اکنون، با خود اظهاری الکترونیکی، فرآیندها تحت سامانه متمرکز انجام می شود.

اظهارنامه مالیاتی چیست؟ 

در واقع این روزها راه اندازی و مدیریت کسب و کار دشواری‌های بیشتری دارد، اما در مقابل خدماتی نیز برای رفع همین دشواری به وجود آمده است. خدماتی که در صورت استفاده از آن‌ها ورق برمی گردد. در واقع امروز عصر تخصص است و برای هر مشکلی می توانید از خدمات متخصصین آن حوزه بهره ببرید تا تهدیدها را تبدیل به فرصت کنید. ارسال اظهارنامه مالیاتی، مشکلات مربوط به آن و دادرسی مالیاتی تنها گوشه ای از دغدغه‌های یک کسب و کار امروزی هستند، اما نباید از اهمیت آن‌ها غافل شد.

توضیح کامل در مورد ( ماده 110 )

اشخاص حقوقی مکلف اند اظهار نامه و تراز نامه و حساب سود و زیان متکی به دفاتر و اسناد و مدارک خود را حد اکثر تا چهار ماه پس از سال مالیاتی همراه با فهرست هویت شرکا و سهامداران و حسب مورد میزان سهم الشرکه یا تعداد سهام و نشانی هر یک از آنها را به اداره امور ملیاتی که محل فعالیت اصلی شخص حقوقی در آن واقع است .مالیات مستقیم با عنوان‌های مختلفی همچون مالیات عملکرد یا مالیات بر درآمد نیز شناخته می‌شود. مالیات مستقیم نوعی مالیات است که بر اساس دارایی یک شخص تعیین می‌شود و به‌طور مستقیم از دارایی و درآمد افراد گرفته می‌شود. مالیات های مستقیم، بدون واسطه برای سازمان‌ها، موسسات و افراد تعیین می‌شوند و توسط اداره امور مالیاتی دریافت می‌شوند. برای مثال اگر شما کارمند یک شرکت دولتی باشید، این مالیات از حقوق ماهیانه شما کسر خواهد شد. برای اطلاع از مالیات حقوق در سال جاری، می‌توانید به صفحه مالیات حقوق مراجعه کنید.

ماده 167 (اصلاحی 1380/11/27) مقرر می‌دارد(در مورد اقساط بندی مالیات )

«وزارت امور اقتصادی و دارایی یا سازمان امور مالیاتی کشور می‌تواند نسبت به مودیانی که قادر به پرداخت بدهی مالیاتی خود اعم از اصل و جریمه به طور یک‌جا نیستند، از تاریخ ابلاغ مالیات قطعی، بدهی مربوط را حداکثر به مدت سه سال تقسیط نماید.»این ماده به مودیان اجازه می‌دهد تا با ارائه درخواست و اثبات ناتوانی مالی، مالیات خود را به صورت اقساطی پرداخت کنند. مبنای تمام بخشنامه‌ها و دستورالعمل‌های بعدی نیز همین ماده قانونی است. برای آنکه سازمان امور مالیاتی با تقسیط موافقت کند، مودی باید چند شرط کلیدی را رعایت کند :

تقسیط بدهی مالیاتی به معنای معافیت از جریمه نیست. بر اساس ماده 190 قانون مالیات‌های مستقیم :

1- تاخیر در پرداخت اقساط مشمول جریمه 2.5٪ در ماه می‌شود.

2- اگر مودی یک قسط را پرداخت نکند، کل بدهی حال می‌شود و اداره مالیات با صدور اجراییه اصل بدهی و جرایم را یکجا مطالبه می‌کند.

ماده 191 به سازمان امور مالیاتی اختیار می‌دهد که در صورت ارائه درخواست و وجود دلایل موجه، بخشی یا تمام جرایم مالیاتی مودی را ببخشد. این ماده بیشتر برای کسانی کاربرد دارد که یا بدهی خود را تقسیط کرده‌اند و اقساط را منظم می‌پردازند، یا به دلیل شرایط خارج از اختیارشان نتوانسته‌اند به‌موقع مالیات بدهند.

 تفاوت مهم با ماده 190 این است که جریمه دیرکرد همیشه محاسبه می‌شود، اما ماده 191 فرصتی است برای حذف یا کاهش آن. به بیان ساده، اگر مودی خوش‌حساب باشد و درخواست کتبی ارائه کند، می‌تواند بخشی از جرایم را کم کند.این امتیاز باعث می‌شود تقسیط مالیات جذاب‌تر شود؛ چون مودی علاوه بر مدیریت نقدینگی، شانس کاهش جریمه را هم خواهد داشت.

استفاده از تقسیط بدهی مالیاتی مزایای زیادی برای مودیان دارد :

از سوی دیگر، دولت نیز با تقسیط، امکان وصول حداکثری مالیات را پیدا می‌کند.

تقسیط بدهی مالیاتی یکی از مهم‌ترین تسهیلات سازمان امور مالیاتی برای مودیانی است که امکان پرداخت یکجای مالیات را ندارند. بر اساس ماده 167 و بخشنامه‌های سال 1404، این امکان وجود دارد که مالیات‌های مستقیم تا سه سال و مالیات بر ارزش افزوده تا 9 ماه قسط‌بندی شوند.مودیان باید با پرداخت پیش‌پرداخت، ارائه مدارک کافی و ثبت درخواست در سامانه یا اداره مالیات، از این فرصت استفاده کنند. با این حال، تاخیر در پرداخت اقساط می‌تواند کل بدهی را حال کرده و مشمول جریمه‌های سنگین کند. بنابراین، بهترین راهکار برای مودیان، مدیریت صحیح نقدینگی، ثبت به‌موقع درخواست و پایبندی کامل به اقساط است تا هم از فشار مالی کاسته شود و هم از عواقب قانونی جلوگیری گردد.

مطالب بیشتر تماس با ما

• سوال 1: مالیات مستقیم چیست؟

  مالیات مستقیم نوعی مالیات است که مستقیماً از درآمد یا دارایی اشخاص حقیقی و حقوقی دریافت می‌شود؛ مانند مالیات بر حقوق، مالیات بر درآمد مشاغل و مالیات بر املاک.

• سوال2: مالیات بر درآمد چه کسانی را شامل می‌شود؟

  تمام افرادی که از راه‌هایی مانند حقوق، شغل آزاد، اجاره ملک یا فعالیت‌های اقتصادی درآمد دارند، مشمول مالیات بردرآمد هستند؛ مگر اینکه طبق قانون معاف شده باشند.

• سوال 3: تفاوت مالیات مستقیم و مالیات غیرمستقیم چیست؟

  مالیات مستقیم مستقیماً از شخص دریافت می‌شود (مثل مالیات حقوق)، اما مالیات غیرمستقیم هنگام خرید کالا و خدمات پرداخت می‌شود (مثل مالیات بر ارزش افزوده).

• سوال 4: چه کسانی از مالیات مستقیم معاف هستند؟

  برخی افراد و فعالیت‌ها مانند درآمدهای زیر حد معافیت سالانه، بعضی فعالیت‌های کشاورزی، و نهادهای خاص طبق قانون از پرداخت مالیات مستقیم معاف هستند.