مشمولین بیمه بیکاری و گروه های خاص: افراد مشمول دریافت بیمه
در دنیای پویای اقتصاد امروز، امنیت شغلی همیشه تضمینشده نیست و نوسانات بازار کار میتواند شغل بسیاری از افراد را به خطر بیندازد. در چنین شرایطی، بیمه بیکاری به عنوان یک شبکه حمایتی حیاتی عمل میکند تا گذار از یک شغل به شغل دیگر را برای افراد امکانپذیر سازد. اما سوال اصلی اینجاست: آیا هر کسی که شغل خود را از دست میدهد، خود را مشمول بیمه بیکاری میداند؟ خیر. قوانین مشخصی وجود دارد که تعیین میکند چه کسانی تحت پوشش این بیمه قرار میگیرند و چه کسانی از آن مستثنی هستند. در این مقاله از حصین حاسب، به بررسی دقیق مشمولین بیمه بیکاری میپردازیم و گروههای خاص، استثنائات و شرایط ویژهای مانند زنان باردار، مدیران، کارگران فصلی و رانندگان تاکسی را به تفصیل تحلیل میکنیم. اما قبل از آن بهتر است مقاله "همه چیز در مورد بیمه بیکاری تامین اجتماعی" را نیز مطالعه نمایید.
تعریف بیکار طبق ماده 2 قانون بیمه بیکاری
پیش از آنکه وارد بحث مشمولین بیمه بیکاری شویم، باید بدانیم قانونگذار «بیکار» را چگونه تعریف کرده است. طبق ماده 2 قانون بیمه بیکاری، بیکار به کسی اطلاق میشود که همزمان شرایط زیر را داشته باشد:
1. فاقد شغل و درآمد باشد. 2. آمادگی و توانایی اشتغال داشته باشد. 3. در حال جستجو برای یافتن شغل جدید باشد. 4. برای ثبتنام در مراکز اشتغال (اداره کار) مراجعه کرده باشد. 5. اخراج او غیرارادی بوده باشد (نه استعفا).
بنابراین، صرفِ نداشتن شغل کافی نیست؛ فرد باید اثبات کند که تمایل و توانایی کار دارد و به دنبال کار میگردد.
مطالعه آزاد: قوانین بیمه بیکاری و تبصره های آن
مشمولین بیمه بیکاری
طبق قانون، افراد مشمول بیمه بیکاری عبارتند از کلیه کارگران و کارکنانی که:
- تحت پوشش قانون کار یا قانون بیمه تامین اجتماعی باشند.
- حداقل 6 ماه سابقه پرداخت حق بیمه داشته باشند (این سابقه میتواند پیوسته یا متناوب باشد).
- به دلایل خارج از اراده خود (تعدیل نیرو، تعطیلی کارگاه، بازنشستگی کارفرما و...) بیکار شده و آمادگی پذیرش شغل دیگر را دارند.
- افرادی که به دلیل تغییرات ساختار اقتصادی سازمان مربوطه، بیکار موقت شناخته شوند (به تشخیص وزارتخانه ذیربط و تایید شورای عالی کار).
- بیمه شدگانی که به علت بروز حوادثی از جمله سیل، زلزله، جنگ، آتش سوزی و … بیکار شوند (مشروط به معرفی از طرف واحد کار و امور اجتماعی محل مورد نظر).
توجه کنید که استرداد حق بیمه در زمان بیکاری، از سوی کارفرما و کارگر انجام میشود و این فرآیند برای دریافت حقوق بیکاری الزامی است.
از بیمه بیکاری چند بار میتوان استفاده کرد؟
یکی از سوالات متداول مشمولین بیمه بیکاری، محدودیت دریافت حمایت است.
دریافت مقرری بیمه بیکاری منوط به احراز شرایط قانونی در هر بار بیکاری است. مدت پرداخت آن تابع سابقه بیمه و وضعیت خانوادگی(تاهل یا تکفل) است. به عبارت دیگر، قانون گذار به طور واضح برای تعداد دفعات استفاده مشمولین بیمه بیکاری، محدودیتی را در نظر نگرفته است.
اما طبق ماده 7 قانون بیمه بیکاری، حداکثر مدت استفاده از آن بر اساس سابقه پرداخت بیمه و با احتساب دورههای قبلی استفاده از این مقرری، برای افراد مجرد 36 ماه و برای فرد متاهل یا متکفلین جمعا به مدت 50 ماه است.
بیمه بیکاری به چه افرادی تعلق نمیگیرد؟
شناخت کسانی که از لیست مشمولین بیمه بیکاری خارج هستند، به اندازه شناخت مشمولین مهم است.
بیمه بیکاری به افراد زیر تعلق نمیگیرد:
1. کسانی که به دلیل تخلف و قصور کاری اخراج میشوند یا مثلا به دلایل سیاسی و امنیتی اخراج شدهاند. (در صورت احراز توسط مراجع ذیصلاح).
2. کسانی که شغل خود را ترک کردهاند (استعفا دادهاند).
3. کسانی که به دلیل بازنشستگی (پیر یا ازکارافتادگی) از کار جدا شدهاند
4. صاحبان مشاغل آزاد و بیمه شدگان اختیاری
5. اتباع خارجی (گروهی که با رعایت ماده 121 قانون کار نزد سازمان تامین اجتماعی بیمه شدهاند)
6. افرادی که تحت پوشش تامین اجتماعی نیستند.
7. بیمهشدگانی که مشمول قانون کار نیستند و یا قبل از بیکاری حداقل 6 ماه سابقه پرداخت حق بیمه نداشته باشند.
8. افرادی که حداکثر ظرف 30 روز پس از بیکاری نسبت به اعلام بیکاری خود و آمادگی پذیرش شغل به واحد کار و امور اجتماعی مراجعه نکنند.
📌 مشمولین بیمه بیکاری به طور خاص
در این بخش به بررسی گروههای خاص میپردازیم که وضعیت حقوقی آنها در دریافت بیمه بیکاری متفاوت است.
✓ مشمولیت مدیران و اعضای هیئت مدیره در قانون بیمه بیکاری
طبق تبصره ماده 4 قانون بیمه بیکاری، مدیران عامل، اعضای هیئت مدیره و بازرسین شرکتها و موسسات، به عنوان صاحبمنفعت یا نماینده کارفرما محسوب میشوند و شمولیت قانون کار و بیمه بیکاری را ندارند. بنابراین، این گروه جزو مشمولین بیمه بیکاری محسوب نمیشوند و در صورت از دست دادن شغل، تحت پوشش این بیمه قرار نمیگیرند.
یکی از نکات مهم در تفسیر قانون بیمه بیکاری، تعیین دقیق دامنه شمول آن نسبت به اقشار مختلف جامعه شغلی است. در این میان، وضعیت مدیران اشخاص حقوقی (اعم از مدیرعامل، رئیس، نایب رئیس و اعضای هیئت مدیره) و مدیران اشخاص حقیقی غیردولتی، نیازمند شفافسازی است.
ماهیت اختیاری بیمه مدیران
طبق مقررات، بیمه این اشخاص جنبه اختیاری دارد و اینکه عضو هیئت مدیره موظف یا غیرموظف باشد، تاثیری در این ماهیت ندارد. از این رو، این گروه از بیمهشدگان در شمول قانون کار قرار نمیگیرند.
عدم شمول قانون بیمه بیکاری
بر اساس بند 2 تبصره ماده 1 قانون بیمه بیکاری، اشخاص مذکور مشمول قانون بیمه بیکاری نبوده و در نتیجه، وصول حق بیمه بیکاری و پرداخت مقرری به آنها موضوعیت ندارد
امکان پرداخت حق بیمه (با نرخ مشخص)
با این حال، طبق بند 11 بخشنامه مشترک فنی و درآمد (9)، اعضای هیئت مدیره کارگاههای دارای شخصیت حقوقی که حقوق دریافت میکنند، در صورت تمایل به ارسال لیست و پرداخت حق بیمه، میتوانند با ارائه درخواست کتبی و پس از احراز اشتغال به کار و دریافت حقوق، نام خود را در لیست کارگاه همانند سایر بیمهشدگان درج نمایند. نرخ حق بیمه در این حالت 27% تعیین شده است. لازم به ذکر است که عدم پرداخت 3% سهم بیمه بیکاری در این مورد، به دلیل عدم تبعیت از قانون کار صورت میگیرد.
بیمه بیکاری به همه کارگران تعلق میگیرد؟
قانون بیمه بیکاری بهطور صریح، دایره شمول خود را مشخص کرده است:
شرایط عمومی شمول:
کلیه بیمهشدگان مشمول قانون تامین اجتماعی که در عین حال مشمول قانون کار نیز باشند، در صورتی که بیکاری آنها غیرارادی بوده و سایر شرایط مقرر در قانون (مانند سابقه بیمه و آمادگی برای اشتغال مجدد) را احراز نمایند، مشمول دریافت مقرری بیمه بیکاری خواهند بود.
وضعیت کارگران مناطق آزاد
کارگران شاغل در مناطق آزاد تجاری، صنعتی و ویژه اقتصادی نیز در صورت پرداخت حق بیمه بیکاری به سازمان تامین اجتماعی و احراز کلیه شرایط قانونی، از مزایای مقرری بیمه بیکاری بهرهمند خواهند شد.
موارد استثنا (بیکاری ارادی)
لازم به ذکر است که در مواردی که بیکاری کارگر ارادی تلقی شود، وی مشمول دریافت بیمه بیکاری نخواهد بود.
از جمله این موارد میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- استعفا از محل کار
- اخراج به دلیل سهلانگاری و عدم رعایت مقررات کارگاه (قصور در انجام وظایف)، مشروط بر اینکه قصور توسط کارفرما اثبات شده و به تایید مراجع حل اختلاف کار برسد.
بیمه بیکاری به کارگران فصلی تعلق میگیرد؟
کارگران فصلی (مانند برداشت محصولات کشاورزی یا دامداری) معمولاً با چالشهای زیادی در زمینه بیمه بیکاری روبرو هستند. اگر کارگر فصلی تحت پوشش بیمه تامین اجتماعی باشد و قرارداد او منقضی شود و به دلیل پایان فصل کاری بیکار گردد، میتواند مشمول بیمه بیکاری شود. اما نکته مهم این است که اگر بین دو فصل کاری، کارگر به صورت غیرفعال باشد و بیمهای برایش رد نشده باشد، ممکن است با مشکل در احراز سابقه یا «بیکار بودن» مواجه شود. در صورتی که کارگر به دلیل پایان کار فصلی اخراج شود و تمایل به کار مجدد در فصل بعد نداشته باشد یا نتواند شغل دیگری پیدا کند، میتواند درخواست دهد.
افراد کارگر با مدت “کار معین” جزو مشمولین بیمه بیکاری هستند؟
بله، اما با شرطی مهم. اگر قرارداد کارگر «موقت» یا «کار معین» باشد و منقضی شود، او مشمول بیمه بیکاری میشود به شرطی که: 1. حداقل 6 ماه سابقه بیمه داشته باشد. 2. کارفرما گواهی عدم نیاز یا پایان کار را صادر کند. 3. فرد به دنبال کار جدید باشد. اگر کارگر پس از پایان قرارداد، بلافاصله قرارداد جدیدی با همان یا کارفرمای دیگر ببندد، عملاً بیکار محسوب نمیشود و بیمه بیکاری به او تعلق نمیگیرد.
آیا رانندگان تاکسی جزء مشمولین بیمه بیکاری هستند؟
رانندگان تاکسی خطی که تحت پوشش تامین اجتماعی هستند، در صورت از دست دادن شغل (مثلاً فروش خودرو، بازنشستگی راننده یا تعطیلی خط)، میتوانند از بیمه بیکاری استفاده کنند. اما رانندگان شخصی یا صاحبان خودروی شخصی که خودشان رانندگی میکنند و مشمول بیمه اختیاری (بیمه خویش فرمایی) هستند، معمولاً مشمول این بیمه نمیشوند مگر اینکه ثابت کنند به دلایل غیرارادی نتوانستهاند به رانندگی ادامه دهند و سابقه بیمه کارگری داشتهاند.
بیمه بیکاری به کارگاههای خانوادگی، مشاغل خانگی و قالیبافان تعلق میگیرد؟
1- کارگاههای خانوادگی
برای پاسخ به این پرسش باید ابتدا وضعیت شمول قانون کار در کارگاههای خانوادگی بررسی شود. بر اساس ماده 188 قانون کار، کارگران شاغل در کارگاههایی که کارفرمای آنها همسر یا خویشاوندان نسبی درجه یک از طبقه اول (پدر، مادر یا فرزند) باشند، مشمول قانون کار محسوب نمیشوند. در نتیجه، از آنجا که برخورداری از بیمه بیکاری منوط به شمول قانون کار است، این افراد نیز مشمول دریافت مقرری بیمه بیکاری نخواهند بود.
استثنا در صورت اشتغال افراد غیرخانواده
چنانچه در همان کارگاه، علاوه بر اعضای خانواده، افراد دیگری نیز اشتغال داشته باشند، وضعیت متفاوت خواهد بود. در این حالت، کارگاه از شمول استثنای ماده 188 خارج شده و کلیه افراد شاغل، صرفنظر از نسبت فامیلی با کارفرما، مشمول قانون کار خواهند بود
بدین ترتیب:
- حق بیمه (از جمله سهم بیمه بیکاری) برای آنها کسر میشود؛
- مالیات حقوق نیز مطابق مقررات اعمال میگردد؛
- و در صورت احراز سایر شرایط قانونی (از جمله غیرارادی بودن بیکاری)، امکان دریافت مقرری بیمه بیکاری برای آنها فراهم خواهد بود.
نکته مهم در تشخیص استحقاق
ملاک اصلی در احراز استحقاق بیمه بیکاری برای اعضای خانواده، اشتغال همزمان افراد غیرخانواده در تاریخ وقوع بیکاری در همان کارگاه است. در صورتی که در زمان بیکار شدن فرد، هیچ نیروی غیرخانوادهای در کارگاه شاغل نباشد، استحقاق استفاده از مقرری بیمه بیکاری محل تردید خواهد بود.
2- مشاغل خانگی
فعالان حوزه مشاغل و کسبوکارهای خانگی که به صورت خویشفرما فعالیت میکنند و حق بیمه را به شکل اختیاری پرداخت مینمایند، از آنجا که کارفرما نداشته و مشمول قانون کار نیستند، مشمول قانون بیمه بیکاری نخواهند بود.
در مقابل، چنانچه فرد در کارگاه خانگی متعلق به شخص دیگری (غیر از همسر یا خویشاوندان نسبی درجه یک خود) مشغول به کار باشد، در صورت شمول قانون کار و پرداخت حق بیمه بیکاری، با احراز سایر شرایط قانونی، میتواند از مقرری بیمه بیکاری بهرهمند شود.
3- قالیبافان
قالیبافان اگر به صورت کارگر در کارگاههای قالیبافی تحت پوشش بیمه باشند، در صورت تعدیل، مشمول بیمه بیکاری میشوند. اما قالیبافان آزاد و خانگی که خودشان کارفرما یا سرمایهگذار هستند، مشمول این بیمه نمیشوند.
سربازان مشمول بیمه بیکاری هستند؟
خیر. دوران خدمت سربازی جزو سابقه کار محسوب نمیشود و سرباز در این مدت تحت پوشش بیمه تامین اجتماعی به عنوان «کارگر» نیست. بنابراین، سربازان جزو مشمولین بیمه بیکاری نیستند. پس از پایان خدمت، اگر فردی وارد بازار کار شود و بیمه رد شود، سابقه او از آن تاریخ شروع میشود.
نکته
اگر شخص قبل از اعزام به خدمت، بیمه بیکاری دریافت میکند، بعد از اعزام چنانچه متاهل نباشد مقرری وی قطع میشود.
شرایط استفاده از بیمه بیکاری بعد از زایمان چیست؟
زنان شاغل که تحت پوشش بیمه تامین اجتماعی هستند، حقوق ویژهای در دوران بارداری و زایمان دارند.
مرخصی زایمان: زنان شاغل 9 ماه مرخصی زایمان با حقوق دارند.
بیمه بیکاری: اگر زنی پس از اتمام مرخصی زایمان، به دلیل تعطیلی کارگاه یا تعدیل نیرو بیکار شود، میتواند از بیمه بیکاری استفاده کند.
نکته مهم:
اگر زنی به دلایل شخصی (مثل مراقبت از کودک) شغل خود را ترک کند، مشمول بیمه بیکاری نمیشود. اما اگر کارفرما او را اخراج کند، او همچنان جزو مشمولین بیمه بیکاری باقی میماند و میتواند حقوق دریافت کند. همچنین، دوران مرخصی زایمان جزو سابقه کار برای بیمه بیکاری محاسبه میشود.
مطالعه بیشتر: نامه عدم نیاز بیمه بیکاری + راهنما و نکات حقوقی کامل
تفاوتهای کلیدی میان بیمه بیکاری و بیمه ازکارافتادگی
اگرچه هر دو نوع بیمه بخشی از پوششهای حمایتی سازمان تامین اجتماعی هستند، اما هدف و شرایط پرداخت آنها کاملاً متفاوت است:
1. بیمه ازکارافتادگی (حمایت در برابر بیماری و آسیب):
این نوع بیمه برای زمانی طراحی شده است که فرد به دلیل بیماری یا حادثه (چه در حین کار و چه خارج از آن)، دچار کاهش توانایی جسمی یا ذهنی شده و قادر به انجام فعالیت شغلی خود نباشد. هدف اصلی این بیمه، جبران بخشی از درآمد فرد ازکارافتاده از طریق پرداخت مستمری ماهانه یا یک پرداخت مقطعی است تا در دوران بهبودی یا زندگی با محدودیتهای ناشی از بیماری، امنیت مالی لازم را داشته باشد.
2. بیمه بیکاری (حمایت در برابر فقدان شغل):
برخلاف بیمه ازکارافتادگی که ریشه در مسائل سلامت جسمی دارد، بیمه بیکاری زمانی فعال میشود که فردی که شغل و درآمد دارد، به دلایل خارج از اراده خود (مانند تعدیل نیرو، تعطیلی کارگاه یا اخراج غیرموجه) شغل خود را از دست بدهد. این بیمه به عنوان یک تور ایمنی عمل میکند و برای مدتی مشخص، حقوقی را به فرد بیکار پرداخت میکند تا او فرصت پیدا کند تا با آرامش خاطر و بدون دغدغه معیشتی، به دنبال شغل جدیدی باشد.
خلاصه تفاوت:
بیمه ازکارافتادگی: پوششدهندهی «ناتوانی از کار کردن» به دلیل بیماری یا آسیب است.
بیمه بیکاری: پوششدهندهی «فقدان شغل» به دلیل شرایط بازار کار یا تصمیمات کارفرماست، در حالی که فرد از نظر جسمی سالم و آماده به کار میباشد.
سخن آخر
بررسیها نشان میدهد که دایره مشمولین بیمه بیکاری شامل طیف وسیعی از کارگران و کارکنان تحت پوشش قانون کار میشود، اما استثناهای مهمی وجود دارد. مدیران، اعضای هیئت مدیره، کسانی که استعفا میدهند و افرادی که اخراج انضباطی میشوند، از این حمایت محروم هستند. همچنین، گروههای خاصی مانند رانندگان تاکسی، قالیبافان و کارگران فصلی باید شرایط خاصی را برای بهرهمندی از این بیمه رعایت کنند. درک دقیق قوانین و شرایط، به افراد کمک میکند تا در زمان بروز بیکاری، سریعتر و صحیحتر اقدام کنند و از حقوق قانونی خود بهرهمند شوند.
دوره کارورزی آموزش حسابداری تماس با ما
سوالات متداول
-
1- آیا هر کسی که شغل خود را از دست میدهد، مشمول بیمه بیکاری است؟
خیر، تنها افرادی که شرایط خاصی را دارند و طبق قوانین معینی مشخص شدهاند، مشمول بیمه بیکاری میشوند.
-
2- مشمولین بیمه بیکاری چه کسانی هستند؟
مشمولین بیمه بیکاری شامل کلیه کارگران و کارکنانی است که تحت پوشش قانون کار یا قانون بیمه تامین اجتماعی هستند و حداقل 6 ماه سابقه پرداخت حق بیمه دارند. برای شرح مفصل تر به متن مقاله رجوع کنید.
-
3- آیا مدیران و اعضای هیئت مدیره مشمول بیمه بیکاری هستند؟
نه، در حالت کلی مدیران و اعضای هیئت مدیره به عنوان صاحبمنفعت یا نماینده کارفرما محسوب میشوند و مشمول قانون بیمه بیکاری نیستند.
-
4- شرایط استفاده از بیمه بیکاری بعد از زایمان چیست؟
زنان شاغل که تحت پوشش بیمه تامین اجتماعی هستند، میتوانند بعد از استفاده از مرخصی زایمان در صورت بیکار شدن به دلیل تعطیلی کارگاه یا تعدیل نیرو از بیمه بیکاری استفاده کنند.
-
5- آیا کارگران فصلی میتوانند از بیمه بیکاری استفاده کنند؟
بله، کارگران فصلی تحت پوشش بیمه تامین اجتماعی در صورت بیکار شدن به دلیل پایان فصل کاری میتوانند مشمول بیمه بیکاری شوند، به شرطی که بیمه آنها رد شده باشد.
ارسال نظر