معادله و فرمول بدهی در حسابداری + مثال

بدهی یکی از سه بخش اصلی معادله حسابداری است و فرمول بدهی در حسابداری به ما کمک می‌کند مبلغ این تعهدات را با استفاده از اطلاعات مالی شرکت محاسبه کنیم. هر کسب‌وکار برای تامین منابع مالی خود از دارایی‌ها، بدهی‌ها و حقوق مالکانه استفاده می‌کند. به همین دلیل، شناخت رابطه بین این سه عنصر برای درک صورت‌های مالی اهمیت زیادی دارد.

یکی از کاربردهای مهم معادله حسابداری، محاسبه بدهی است. اگر مبلغ دارایی‌ها و حقوق مالکانه یک شرکت مشخص باشد، می‌توان با استفاده از یک فرمول ساده میزان بدهی را به دست آورد.

در این مقاله، معادله حسابداری، نحوه محاسبه بدهی از روی ترازنامه و چند مثال کاربردی را بررسی می‌کنیم.

بدهی در حسابداری چیست؟

بدهی نشان‌دهنده تعهدات مالی یک واحد تجاری در برابر اشخاص، شرکت‌ها، بانک‌ها، دولت یا سایر طرف‌های معامله است. این تعهدات ممکن است در کوتاه‌مدت یا بلندمدت تسویه شوند.

برای مثال، خرید کالا به‌صورت نسیه باعث ایجاد بدهی برای شرکت می‌شود. دریافت وام بانکی نیز نمونه دیگری از ایجاد تعهد مالی است.

بدهی در صورت‌های مالی در کنار دارایی‌ها و حقوق مالکانه قرار می‌گیرد. رابطه بین این سه عنصر، پایه‌ی معادله اساسی حسابداری را تشکیل می‌دهد.

اگر می‌خواهید با مفهوم بدهی، انواع بدهی و تفاوت آن با دارایی بیشتر آشنا شوید، می‌توانید به مقاله «بدهی و انواع بدهی در حسابداری» در سایت حصین حاسب مراجعه کنید.

معادله حسابداری چیست؟

معادله حسابداری یا معادله اساسی حسابداری، رابطه بین دارایی‌ها، بدهی‌ها و حقوق مالکانه را نشان می‌دهد.

معادله اصلی حسابداری به شکل زیر است:

این رابطه نشان می‌دهد منابع اقتصادی یک واحد تجاری از دو محل تامین شده‌اند:

• ایجاد تعهد در برابر دیگران
• سرمایه و سایر اجزای حقوق مالکانه

در منابع آموزشی، این رابطه با عنوان معادله ترازنامه نیز شناخته می‌شود. اطلاعات ترازنامه باید به شکلی ارائه شود که این رابطه برقرار باشد.

بدهی در معادله حسابداری چه جایگاهی دارد؟

بدهی یکی از اجزای اصلی معادله حسابداری است و در کنار حقوق مالکانه، منابع تامین دارایی‌های یک واحد تجاری را تشکیل می‌دهد. به بیان ساده، دارایی‌های یک شرکت از محل بدهی‌ها و حقوق مالکانه تامین می‌شوند.

برای مثال، اگر یک شرکت 1 میلیارد تومان دارایی داشته باشد و 600 میلیون تومان از این دارایی‌ها از محل حقوق مالکانه تامین شده باشد، 400 میلیون تومان باقی‌مانده از طریق بدهی تامین شده است.

بنابراین، تغییر در بدهی می‌تواند بر سایر اجزای معادله حسابداری نیز اثر بگذارد. برای نمونه، دریافت وام باعث افزایش وجه نقد و هم‌زمان افزایش بدهی می‌شود. در مقابل، پرداخت بدهی معمولاً باعث کاهش وجه نقد و کاهش بدهی خواهد شد.

در نتیجه، بدهی در معادله حسابداری فقط یک تعهد مالی نیست؛ بلکه نشان‌دهنده بخشی از منابعی است که واحد تجاری برای تامین دارایی‌های خود از اشخاص یا موسسات خارج از کسب‌وکار دریافت کرده است.

فرمول بدهی در حسابداری چیست؟

فرمول بدهی در حسابداری به صورت زیر است:

برای استفاده از این فرمول باید دو عدد را داشته باشیم:

• مجموع دارایی‌های واحد تجاری
• مجموع حقوق مالکانه

با کسر حقوق مالکانه از دارایی‌ها، مبلغ بدهی به دست می‌آید.

فرمول بدهی با استفاده از معادله حسابداری

برای محاسبه بدهی می‌توان از معادله اصلی حسابداری استفاده کرد. همان‌طور که گفته شد، معادله حسابداری به صورت زیر است:

دارایی = بدهی + حقوق مالکانه

برای به دست آوردن بدهی، حقوق مالکانه را از دو طرف معادله کم می‌کنیم:

دارایی − حقوق مالکانه = بدهی

بنابراین، فرمول نهایی به شکل زیر خواهد بود:

بدهی = دارایی − حقوق مالکانه

برای مثال، فرض کنید مجموع دارایی‌های یک شرکت 1 میلیارد و 200 میلیون تومان و مجموع حقوق مالکانه آن 700 میلیون تومان باشد.

محاسبه بدهی:

بدهی = 700 - 1,200 

بدهی = 500 میلیون تومان

بنابراین، مجموع بدهی‌های شرکت 500 میلیون تومان است.

برای بررسی نتیجه می‌توانیم دوباره معادله اصلی را بنویسیم:

1,200 = 500 + 700

از آنجا که دو طرف معادله برابر هستند، محاسبه انجام‌شده صحیح است.

مثال ساده برای محاسبه بدهی

فرض کنید یک شرکت در پایان دوره مالی دارای اطلاعات زیر باشد:

کل دارایی‌ها: 800 میلیون تومان
حقوق مالکانه: 500 میلیون تومان

برای محاسبه بدهی داریم:

بدهی = دارایی − حقوق مالکانه

بدهی = 500 − 800

بدهی = 300 میلیون تومان

بنابراین، مجموع بدهی‌های شرکت برابر با 300 میلیون تومان است.

چگونه بدهی را در حسابداری محاسبه کنیم؟

برای محاسبه بدهی لازم نیست تک‌تک بدهی‌های شرکت را جداگانه محاسبه کنیم. اگر اطلاعات کافی از دارایی‌ها و حقوق مالکانه داشته باشیم، می‌توانیم از معادله حسابداری استفاده کنیم.

مراحل محاسبه به صورت زیر است:

1. مجموع دارایی‌ها را مشخص کنید

ابتدا باید ارزش کل دارایی‌های واحد تجاری مشخص شود.

این مبلغ می‌تواند شامل مواردی مانند وجه نقد، حساب‌های دریافتنی، موجودی کالا، تجهیزات، ساختمان و سایر دارایی‌ها باشد.

2. حقوق مالکانه را مشخص کنید

در مرحله دوم باید مجموع حقوق مالکانه را به دست آورید.

حقوق مالکانه فقط به سرمایه اولیه محدود نمی‌شود. این بخش می‌تواند شامل سرمایه، سود یا زیان انباشته، اندوخته‌ها و سایر اجزای مرتبط باشد.

3. حقوق مالکانه را از دارایی‌ها کسر کنید

در مرحله آخر از فرمول زیر استفاده می‌کنیم:

بدهی = دارایی − حقوق مالکانه

عدد حاصل، مجموع بدهی‌های واحد تجاری خواهد بود.

مثال محاسبه بدهی در حسابداری

فرض کنید اطلاعات مالی یک شرکت در پایان سال به شکل زیر باشد:

شرح	مبلغ
وجه نقد و بانک	200 میلیون تومان
حساب‌های دریافتنی	150 میلیون تومان
موجودی کالا	250 میلیون تومان
تجهیزات	400 میلیون تومان
جمع دارایی‌ها	1,000 میلیون تومان
حقوق مالکانه	600 میلیون تومان

اکنون می‌توانیم بدهی را محاسبه کنیم:

بدهی = دارایی − حقوق مالکانه

بدهی = 600 − 1,000

بدهی = 400 میلیون تومان

در نتیجه، مجموع بدهی‌های شرکت برابر با 400 میلیون تومان است.

برای کنترل نتیجه نیز می‌توانیم معادله اصلی را بررسی کنیم:

1,000 = 400 + 600

بنابراین، معادله حسابداری برقرار است.

فرمول بدهی از روی ترازنامه چیست؟

یکی از کاربردهای مهم معادله حسابداری، محاسبه بدهی از روی اطلاعات ترازنامه است.

در صورت وضعیت مالی، دارایی‌ها در یک بخش و بدهی‌ها و حقوق مالکانه در بخش دیگر ارائه می‌شوند. استاندارد حسابداری شماره 1 نیز الزامات ارائه اقلام اصلی صورت وضعیت مالی و نحوه ارائه برخی اقلام بدهی و حقوق مالکانه را مشخص می‌کند.

اگر در یک ترازنامه مبلغ کل دارایی‌ها و حقوق مالکانه مشخص باشد، می‌توان بدهی را به شکل زیر محاسبه کرد:

مثال محاسبه بدهی از روی ترازنامه

فرض کنید اطلاعات یک شرکت به شرح زیر باشد:

اطلاعات ترازنامه	مبلغ
جمع دارایی‌ها	2 میلیارد تومان
جمع حقوق مالکانه	1.2 میلیارد تومان
جمع بدهی‌ها	؟

اکنون:

بدهی = 1.2 − 2

بدهی = 800 میلیون تومان

بنابراین، جمع بدهی‌های شرکت 800 میلیون تومان است.

برای اطمینان از صحت محاسبه:

دارایی = بدهی + حقوق مالکانه

2 میلیارد = 800 میلیون + 1.2 میلیارد

هر دو طرف معادله برابر هستند.

فرمول بدهی و سرمایه در حسابداری

گاهی در منابع آموزشی، معادله حسابداری به شکل زیر نوشته می‌شود:

دارایی = بدهی + سرمایه

در این حالت نیز برای محاسبه بدهی داریم:

بدهی = دارایی − سرمایه

فرمول دارایی، بدهی و حقوق مالکانه

در رابطه دارایی، بدهی و حقوق مالکانه، سه رابطه مهم داریم:

در واقع، فرمول دوم همان رابطه‌ای است که برای محاسبه مبلغ بدهی استفاده می‌شود.

به عبارت دیگر، سه رابطه اصلی را می‌توان به شکل زیر خلاصه کرد:

فرمول محاسبه دارایی

دارایی = بدهی + حقوق مالکانه

اگر بدهی و حقوق مالکانه را داشته باشیم، می‌توان مجموع دارایی‌ها را محاسبه کرد.

فرمول محاسبه بدهی

بدهی = دارایی − حقوق مالکانه

این فرمول زمانی کاربرد دارد که دارایی و حقوق مالکانه مشخص باشند.

فرمول محاسبه حقوق مالکانه

حقوق مالکانه = دارایی − بدهی

در این حالت، با داشتن دارایی و بدهی می‌توان مبلغ حقوق مالکانه را محاسبه کرد.

در نتیجه، با تغییر جای اجزای معادله حسابداری می‌توان هر یک از سه عنصر اصلی را به دست آورد.

چگونه بدهی‌های شرکت را از روی اطلاعات مالی محاسبه کنیم؟

گاهی اطلاعات مالی شرکت به شکل یک جدول کامل ارائه می‌شود. در این شرایط باید ابتدا مشخص کنیم کدام اقلام در گروه دارایی قرار می‌گیرند و کدام موارد مربوط به حقوق مالکانه هستند.

برای مثال، فرض کنید یک شرکت اطلاعات زیر را دارد:

ابتدا دارایی‌ها را جمع می‌کنیم:

300 + 250 + 450 + 500 = 1,500 میلیون تومان

سپس حقوق مالکانه را محاسبه می‌کنیم:

800 + 200 = 1,000 میلیون تومان

اکنون:

بدهی = 1,000 − 1,500

بدهی = 500 میلیون تومان

بنابراین، مجموع بدهی‌های شرکت برابر با 500 میلیون تومان است.

آیا بدهی همان سرمایه منهای دارایی است؟

خیر.

طبق معادله حسابداری:

دارایی = بدهی + حقوق مالکانه

با حل این معادله برای بدهی داریم:

بدهی = دارایی − حقوق مالکانه

بنابراین، برای محاسبه بدهی باید حقوق مالکانه را از دارایی کسر کنیم.

اگر دارایی کمتر از حقوق مالکانه باشد، نتیجه منفی خواهد شد و باید اطلاعات مالی و نحوه طبقه‌بندی اقلام بررسی شود.

ثبت بدهی در حسابداری چگونه انجام می‌شود؟

فرمول محاسبه بدهی با ثبت حسابداری تفاوت دارد.

فرمول به ما کمک می‌کند مبلغ بدهی را از روی اطلاعات مالی محاسبه کنیم. اما ثبت حسابداری برای ثبت یک رویداد مالی در دفاتر انجام می‌شود.

برای مثال، فرض کنید شرکت کالایی را به مبلغ 100 میلیون تومان به صورت نسیه خریداری کند.

ثبت ساده این رویداد به شکل زیر است:

موجودی کالا: 100 میلیون تومان بدهکار

حساب‌های پرداختنی: 100 میلیون تومان بستانکار

شرح	بدهکار	بستانکار
موجودی کالا	100 میلیون تومان
حساب‌های پرداختنی		100 میلیون تومان

در این رویداد، دارایی شرکت افزایش یافته و هم‌زمان بدهی نیز افزایش پیدا کرده است. بنابراین، تعادل معادله حسابداری همچنان برقرار می‌ماند.

ثبت پرداخت بدهی

حال اگر شرکت بخشی از این بدهی را پرداخت کند، فرض کنیم 40 میلیون تومان پرداخت شود:

حساب‌های پرداختنی: 40 میلیون تومان بدهکار

بانک: 40 میلیون تومان بستانکار

در این حالت، هم بدهی و هم دارایی کاهش پیدا می‌کنند.

این مثال نشان می‌دهد چرا معادله حسابداری باید پس از هر رویداد مالی همچنان متعادل باقی بماند.

افزایش بدهی چه اثری بر معادله حسابداری دارد؟

افزایش بدهی به تنهایی به معنای افزایش سود یا زیان شرکت نیست.

اثر آن به نوع معامله بستگی دارد.

برای مثال، اگر شرکت از بانک وام دریافت کند، وجه نقد افزایش پیدا می‌کند و هم‌زمان بدهی نیز افزایش می‌یابد.

فرض کنید شرکت 500 میلیون تومان وام دریافت کند:

دارایی‌ها + 500 میلیون تومان

بدهی‌ها + 500 میلیون تومان

در نتیجه، معادله همچنان برقرار است.

اما اگر بدهی بابت خرید یک دارایی ایجاد شود، یک دارایی و یک بدهی هم‌زمان افزایش پیدا می‌کنند.

پرداخت بدهی چه اثری بر دارایی دارد؟

هنگام پرداخت بدهی، معمولاً وجه نقد یا موجودی بانک کاهش می‌یابد.

از طرف دیگر، مبلغ بدهی نیز کاهش پیدا می‌کند.

مثلاً اگر شرکت 100 میلیون تومان از بدهی خود را پرداخت کند:

دارایی‌ها 100 میلیون تومان کاهش می‌یابد.

بدهی‌ها نیز 100 میلیون تومان کاهش می‌یابد.

در نتیجه، دو طرف معادله حسابداری همچنان برابر خواهند بود.

تفاوت محاسبه بدهی با ارزش‌گذاری بدهی

محاسبه بدهی با ارزش‌گذاری بدهی یکسان نیست.

در محاسبه بدهی، هدف تعیین مبلغ کل تعهدات بر اساس اطلاعات حسابداری است. برای مثال، می‌توان از دارایی و حقوق مالکانه استفاده کرد.

اما ارزش‌گذاری بدهی موضوع متفاوتی است. در ارزش‌گذاری ممکن است شرایط قرارداد، زمان پرداخت، نرخ بهره و سایر عوامل مالی اهمیت داشته باشند.

بنابراین، اگر هدف شما پیدا کردن مبلغ بدهی در معادله حسابداری است، فرمول زیر کاربرد دارد:

چرا آشنایی با معادله حسابداری برای حسابداران مهم است؟

معادله حسابداری فقط یک فرمول ساده نیست. بسیاری از مفاهیم پایه حسابداری بر اساس همین رابطه قابل درک هستند.

حسابدار با استفاده از این رابطه می‌تواند:

• ارتباط بین دارایی و بدهی را بهتر درک کند.
• اطلاعات ترازنامه را کنترل کند.
• اثر رویدادهای مالی را بررسی کند.
• اشتباهات احتمالی در اطلاعات مالی را سریع‌تر تشخیص دهد.
• رابطه بین منابع مالی و دارایی‌های شرکت را تحلیل کند.

البته در کار واقعی، محاسبه و کنترل اطلاعات مالی معمولاً با استفاده از اسناد، دفاتر و نرم‌ افزارهای حسابداری انجام می‌شود.

برای نمونه، نرم افزار حسابداری 2HS حصین حاسب می‌تواند در ثبت و مدیریت اطلاعات مالی و تهیه گزارش‌های حسابداری مورد استفاده قرار گیرد.

یادگیری عملی حسابداری و کار با اطلاعات مالی

آگاهی از فرمول‌های حسابداری برای شروع یادگیری ضروری است، اما برای ورود به بازار کار کافی نیست. حسابدار باید بتواند مفاهیم را در اسناد و رویدادهای واقعی به کار ببرد.

تمرین ثبت خرید، فروش، دریافت و پرداخت، ایجاد بدهی، تسویه حساب‌ها و تهیه گزارش‌های مالی به درک بهتر این مفاهیم کمک می‌کند.

مطالب بیشتر تماس با ما

• 1. فرمول بدهی در حسابداری چیست؟

  فرمول بدهی در حسابداری به صورت زیر است:

  بدهی = دارایی − حقوق مالکانه

  با داشتن این دو مقدار می‌توان مجموع بدهی‌ها را محاسبه کرد.

• 2. چگونه بدهی را از روی ترازنامه محاسبه کنیم؟

  اگر مجموع دارایی‌ها و حقوق مالکانه مشخص باشد، حقوق مالکانه را از دارایی‌ها کم می‌کنیم:

  مجموع بدهی‌ها = مجموع دارایی‌ها − مجموع حقوق مالکانه

• 3. معادله اصلی حسابداری چیست؟

  معادله اساسی حسابداری به صورت زیر است:

  دارایی = بدهی + حقوق مالکانه

  این رابطه پایه ارتباط میان سه عنصر اصلی صورت وضعیت مالی است.

• 4. آیا فرمول بدهی و سرمایه یکی است؟

  اگر در یک مثال ساده «سرمایه» به جای حقوق مالکانه استفاده شود، می‌توان نوشت:

  بدهی = دارایی − سرمایه

  اما از نظر مفهومی، حقوق مالکانه گسترده‌تر از سرمایه است و سرمایه تنها یکی از اجزای آن محسوب می‌شود.

• 5. اگر دارایی و بدهی را داشته باشیم، حقوق مالکانه چگونه محاسبه می‌شود؟

  در این حالت از فرمول زیر استفاده می‌کنیم:

  حقوق مالکانه = دارایی − بدهی

• 6. آیا پرداخت بدهی باعث کاهش دارایی می‌شود؟

  اگر بدهی با پرداخت وجه نقد یا برداشت از حساب بانکی تسویه شود، معمولاً هم دارایی و هم بدهی کاهش پیدا می‌کنند.

• 7. بدهی در کدام بخش ترازنامه قرار دارد؟

  بدهی‌ها در صورت وضعیت مالی ارائه می‌شوند و بسته به ماهیت و سررسید، می‌توانند در گروه‌هایی مانند بدهی‌های جاری و غیرجاری طبقه‌بندی شوند. استاندارد حسابداری شماره 1 نیز الزامات ارائه اقلام صورت وضعیت مالی را مشخص می‌کند.