حسابرسی سیستمی مسیر هوشمندسازی، نه مقصد

یکی از مهم‌ترین نشانه‌های تغییر در نظام مالیاتی را باید در آمار مربوط به نحوه رسیدگی به اظهارنامه‌های اشخاص حقوقی جست‌وجو کرد. در عملکرد سال 1403، سهم حسابرسی سیستمی اظهارنامه‌های اشخاص حقوقی به 59 درصد رسید؛ در حالی که این سهم در سال 1402 تنها 21 درصد بود. به بیان دیگر، بخش بزرگی از فرآیند رسیدگی که پیش‌تر به روش‌های سنتی انجام می‌شد، در فاصله یک سال به مسیر سیستمی منتقل شده است.

اهمیت این تغییر زمانی روشن‌تر می‌شود که تعداد پرونده‌ها را نیز در نظر بگیریم. تعداد حسابرسی‌های سیستمی از 71 هزار و 832 اظهارنامه در سال 1402 به 203 هزار و 500 اظهارنامه در سال 1403 رسیده است. همزمان، تعداد حسابرسی‌های دستی از 112 هزار و 880 مورد به 49 هزار و 470 مورد کاهش پیدا کرده است. این اعداد نشان می‌دهد حسابرسی سیستمی دیگر یک ابزار جانبی در فرآیند مالیاتی نیست و به تدریج در حال تبدیل شدن به یکی از مسیرهای اصلی رسیدگی است.

این تحول را نباید صرفاً یک موفقیت آماری تلقی کرد. اهمیت اصلی آن در تغییری است که می‌تواند در نحوه تخصیص منابع سازمان امور مالیاتی ایجاد کند. در روش سنتی، رسیدگی به تعداد زیادی از پرونده‌ها مستلزم صرف وقت و نیروی انسانی بود؛ اما در مدل سیستمی، ابتدا داده‌ها پرونده‌ها را غربال می‌کنند و سطح ریسک آنها را مشخص می‌سازند. بنابراین پرونده‌ای که اختلاف معناداری ندارد، می‌تواند سریع‌تر تعیین تکلیف شود و نیروی کارشناسی برای پرونده‌هایی باقی بماند که نیازمند بررسی جدی‌تر هستند.

این رویکرد برای اشخاص حقوقی اهمیت مضاعفی دارد. شرکت‌ها معمولاً با حجم بالایی از معاملات، هزینه‌ها، حساب‌های بانکی و فعالیت‌های تجاری مواجه‌اند و بررسی همه این اطلاعات به روش سنتی زمان و نیروی زیادی می‌طلبد. سیستم می‌تواند داده‌های متعدد را سریع‌تر کنار هم قرار دهد و مغایرت‌های احتمالی را مشخص کند.

البته باید توجه داشت که افزایش سهم حسابرسی سیستمی هدف نهایی نیست. مسئله اصلی این است که آیا این حسابرسی‌ها دقیق، عادلانه و قابل دفاع هستند یا خیر. اگر اطلاعات سامانه‌ها ناقص باشد یا قواعد محاسباتی نتوانند تفاوت میان یک فعالیت واقعی و یک گردش مالی غیرمرتبط را تشخیص دهند، افزایش سرعت رسیدگی لزوماً به معنای افزایش کیفیت نیست.

از این منظر، جهش حسابرسی سیستمی در سال 1403 یک گام مهم است، اما ارتقای کیفیت داده‌ها و قواعدی که این سامانه‌ها بر اساس آنها تصمیم می‌گیرند نیز اهمیت زیادی دارد. هوشمندسازی زمانی ارزش واقعی خود را نشان می‌دهد که علاوه بر کاهش حسابرسی دستی، خطای تشخیص را نیز کاهش دهد.