کیفیت داده‌های ارائه شده برای تعیین مالیات در اولویت قرار گرفته است
داده‌ها حکایت از آن دارند که حرکت نظام مالیاتی کشور در سال 1403 از حسابرسی سنتی به حسابرسی سیستمی قابل توجه بوده است. اما همزمان، ضرورت دسترسی به داده ها و قواعد با کیفیت برای افزایش کیفیت تصمیمگیریها در حسابرسی سیستمی مورد تاکید ویژه قرار گرفته است. در کنار مقایسه آمار و ارقام مربوط به حسابرسی سیستمی باید پرسید کیفیت داده‌ها، قواعد و مدل‌های تصمیم‌گیری سیستم چگونه است؟ و چه اندازه دقیق، جامع، قابل توضیح و قابل اعتماد هستند؟
سازمان امور مالیاتی در سال‌های اخیر با اتکا به اطلاعات موجود در پایگاه‌های مختلف، حسابرسی سیستمی اظهارنامه‌ها را توسعه داده است؛ روشی که در آن، بدون نیاز به رسیدگی حضوری در همه موارد، اطلاعات اظهارنامه مودی با داده‌های موجود در پایگاه‌های اطلاعاتی تطبیق داده می‌شود و مغایرت‌ها مورد بررسی قرار می‌گیرد.
در این فرآیند، اظهارنامه ابتدا از منظر ریسک ارزیابی می‌شود و سپس، بسته به میزان اختلاف و پیچیدگی پرونده، ممکن است قطعی‌سازی شود، برای بررسی حرفه‌ای به عامل انسانی ارجاع داده شود یا در صورت فراهم بودن اطلاعات و شواهد لازم، به‌صورت سیستمی مورد حسابرسی قرار گیرد.
جهش حسابرسی سیستمی
آمار عملکرد سال‌های 1402 و 1403 نشان می‌دهد حسابرسی سیستمی در مدت یک سال از یک ابزار محدود به بخش مهمی از فرآیند تشخیص مالیات تبدیل شده است.
در میان اشخاص حقیقی، سهم اظهارنامه‌هایی که در سال 1402 وارد حسابرسی سیستمی شدند، 10 درصد بود؛ این سهم در سال 1403 به 46 درصد رسید. همزمان سهم حسابرسی دستی از 22 درصد به 13 درصد کاهش یافت و سهم اظهارنامه‌های قطعی‌سازی‌شده نیز از 68 درصد به 41 درصد رسید.
در اشخاص حقوقی، این تغییر شدیدتر بود. سهم حسابرسی سیستمی از 21 درصد در سال 1402 به 59 درصد در سال 1403 افزایش یافت. در همین مدت، سهم حسابرسی دستی از 33 درصد به 14 درصد و سهم اظهارنامه‌های قطعی‌سازی‌شده از 46 درصد به 27 درصد کاهش پیدا کرد.
بنابراین، داده‌های دو سال اخیر یک تغییر روشن را نشان می‌دهد: وزن تشخیص سیستمی در نظام مالیاتی به‌سرعت در حال افزایش است. آمار ارائه شده فوق نشان‌دهنده رشد تعداد حسابرسی سیستمی اظهارنامه‌های سال 1403 نسبت به سال 1402 در اشخاص حقیقی و حقوقی است، در نتیجه تعداد بارگذاری اظهارنامه در ادارات و قطعی‌سازی بسیار کاهش یافته است
اما مسئله این است که افزایش سهم سیستم حسابرسی سیستمی، چقدر می تواند کیفیت تصمیمات را ارتقا دهد؟
حسابرسی سیستمی زمانی می‌تواند جایگزین موثر بخشی از رسیدگی سنتی شود که اطلاعات ورودی به آن از کیفیت و جامعیت کافی برخوردار باشد و قواعدی که این اطلاعات را به تصمیم مالیاتی تبدیل می‌کنند نیز به‌درستی طراحی شده باشند.
سازمان امور مالیاتی برای حسابرسی سیستمی از مجموعه‌ای از منابع اطلاعاتی از جمله صورتحساب‌های سامانه مودیان، اظهارنامه‌های ارزش افزوده، معاملات فصلی، تراکنش‌های بانکی، اطلاعات گمرکی، سامانه جامع تجارت، اطلاعات معاملات نفتی و بارنامه‌ها استفاده می‌کند.
بنابراین، مسئله نظام مالیاتی دیگر صرفاً نبود سامانه نیست؛ شبکه‌ای از سامانه‌ها و پایگاه‌های اطلاعاتی شکل گرفته و حجم قابل‌توجهی از داده در اختیار نظام مالیاتی قرار دارد.
«وجود داده» با «کیفیت داده» برابر نیست
داده ممکن است ناقص، تکراری، ناهماهنگ، قدیمی یا مربوط به فعالیتی غیر از فعالیت واقعی مودی باشد. از سوی دیگر، حتی داده دقیق نیز اگر با قواعد نادرست یا مدل نامناسب تحلیل شود، الزاماً به تصمیم درست منجر نمی‌شود.
به همین دلیل، مسئله مرحله بعدی را باید در چند سطح دید: کیفیت داده، جامعیت داده، صحت مدل‌ها و قواعد تصمیم‌گیری و امکان توضیح نتیجه به مودی.
خود سازمان امور مالیاتی نیز برای بهبود حسابرسی سیستمی بر تقویت داده‌های موجود در پایگاه‌های مالیاتی، پالایش گردش حساب‌های بانکی، شناسایی حساب‌های مرتبط با درآمد و فروش، استفاده از دفاتر الکترونیک، دریافت اطلاعات مجوزها و صحت‌سنجی فعالیت واقعی مودیان تاکید کرده است.
این اقدامات نشان می‌دهد که توسعه حسابرسی سیستمی یک فرآیند تمام‌شده نیست و کیفیت داده همچنان یکی از اجزای مهم توسعه این مدل محسوب می‌شود. اگر داده ناقص باشد، تصمیم سیستم می‌تواند اشتباه باشد؛ اگر قواعد نادرست باشند، حتی داده صحیح نیز می‌تواند به نتیجه نادرست منجر شود؛ و اگر تصمیم سیستم قابل توضیح نباشد، پذیرش آن برای مودی دشوار خواهد بود.
کارایی حسابرسی سیستمی بیش از هر چیز وابستگی مستقیمی به کیفیت و جامعیت داده‌های مالیاتی، تکمیل پایگاه‌های اطلاعاتی و صحت اطلاعات ابرازی مودیان دارد. از این رو توسعه زیرساخت های داده محور و ارتقای مستمر قواعد حسابرسی سیستمی، پیش شرط تحقق کامل اهدافی نظیر افزایش تمکین مالیاتی، کاهش فرار مالیاتی و استقرار مالیاتی خواهد بود.
مبنای نهایی موفقیت حسابرسی سیستمی زمانی مشخص می‌شود که بتوان نشان داد سیستم نه فقط بیشتر، بلکه دقیق‌تر، عادلانه‌تر، قابل توضیح‌تر و قابل اعتمادتر مالیات تشخیص می‌دهد.
ارسال نظر