نشان‌دار کردن مالیات، هم‌افزایی «اختیار مودی» و «اولویت توسعه ملی»

طرح نشان‌دار کردن مالیات برای سومین سال متوالی اجرا می‌شود و در نگاه نخست، ممکن است صرفاً ابزاری برای مدیریت مشارکت مودیان به نظر برسد؛ اما در عمق، یکی از مهم‌ترین نمودهای گذار نظام مالیاتی از «مالیات‌ستانی» به «مالیات‌سپاری» است؛ یعنی تبدیل مودی از یک ناظر منفعل به یک شریک فعال در تعیین سرنوشت عواید عمومی.

عددها چه می‌گویند؟

طرح «نشان‌دار کردن مالیات» برای اولین بار در سال 1403 با حدود 2000 پروژه و 120 هزار میلیارد ریال اعتبار آغاز شد. سال دوم 881  پروژه با 182 هزار میلیارد ریال اعتبار ادامه یافت و در سومین سال هم با افزایش قابل‌توجه به 2083 پروژه با 282 هزار میلیارد ریال اعتبار قابلیت اجرایی یافت. این روند، نشان می‌دهد که طرح مذکور نه‌تنها متوقف نشده بلکه به یک نهاد تکرارشونده در بودجه‌ریزی تبدیل شده است.

 ساختار توزیعی پروژه‌ها (1405)

- آموزش‌وپرورش: 909 پروژه

- آب، کشاورزی و محیط‌زیست: 346 پروژه

- فرهنگ، ورزش و گردشگری: 222 پروژه

- سلامت و رفاه اجتماعی: 205 پروژه

- حمل‌ونقل و عمران شهری/روستایی: 194 پروژه

- دفاعی و امنیتی: 117 پروژه

- انرژی: 26 پروژه

نکته برجسته این است که آموزش‌وپرورش سه سال متوالی در صدر سبد انتخاب مودیان و پروژه‌های ابلاغی قرار دارد. این نه فقط اولویت سیاستی دولت، بلکه بازتاب ترجیح واقعی مودیان در دو سال قبل هم بوده است.

این طرح «حکمرانی مشارکتی» است

الف) واگذاری بخشی از اختیار بودجه‌ریزی به مودی

در مدل سنتی، مودی تنها «پرداخت‌کننده» بود و بودجه‌ریزی دولتی بدون بازخورد مستقیم او انجام می‌شد. اما در این طرح، مودی مشمول می‌تواند محل هزینه مالیات خود را تعیین کند. این امر احساس «مالکیت بر عواید» ایجاد می‌کند که به‌طور مستقیم با تداوم پرداخت مالیات و کاهش مقاومت مالیاتی همبستگی دارد.

ب) هم‌سویی با حکمرانی داده

اگرچه ظاهر طرح انتخاب پروژه است، اما در زیرساخت، بستری الکترونیکی امن و شفاف فراهم شده که در آن، میزان مشارکت و سهم مودیان در تامین اعتبار پروژه‌ها به تفکیک هر پروژه و یا استان‌ قابل مشاهده است. این همان حلقه اتصال میان «داده‌های مالیاتی» و «داده‌های هزینه‌کرد عمومی» است.

ج) کاهش چرخه معیوب «مالیات‌گریزی»

یکی از مهم‌ترین دلایل روانی فرار مالیاتی، «عدم مشاهده‌پذیری» نتیجه پرداخت است. وقتی مودی بداند مالیاتش مستقیماً صرف کدام پروژه می‌شود، مطلوبیت پرداخت افزایش می‌یابد. این طرح بخشی از «اقتصاد رفتاری مالیات» را فعال می‌کند.

برخی آثار محقق‌شده در دو سال گذشته

- مشارکت بیش از 600 هزار مودی

- پرداخت بیش از 30 هزار میلیارد تومان مالیات

- تامین مالی بیش از 2800 پروژه ملی و استانی ازجمله احداث/تکمیل بیش از ‌200 بیمارستان، 700 مدرسه، 300 پروژه آب‌رسانی و نظایر آن.

این اعداد نشان می‌دهند که طرح از مرحله «شعار» عبور کرده و در میدان، آثار عینی زیربنایی برجای گذاشته است؛ به‌ویژه در حوزه آموزش و سلامت که به‌طور مستقیم در ارتقای سرمایه انسانی و رفاه عمومی اثرگذارند.

سخن پایانی

براساس آیین‌نامه اجرایی طرح نشان‌دار کردن مالیات، فهرست پروژه‌ها هرساله توسط سازمان برنامه‌وبودجه تهیه و به سازمان امور مالیاتی ابلاغ می‌شود. سازمان امور مالیاتی نیز موظف است بستر الکترونیکی امن و شفافی را فراهم کند تا مودیان مشمول بتوانند در طرح‌ها و پروژه‌های انتخابی مشارکت نمایند.

این طرح، نمادی از گذار از «مالیات به‌مثابه الزام» به «مالیات به‌مثابه مشارکت» است. ترکیب اختیار مودی، اولویت توسعه و شفافیت سیستمی، آن را به ابزاری کارآمد برای افزایش همبستگی مالیاتی و پیشبرد پروژه‌های زیربنایی تبدیل کرده است. استمرار این طرح در آینده، می‌تواند آن را به یکی از پایدارترین نهادهای حکمرانی مشارکتی کشور بدل سازد.