تداوم تولید بدون آثار تورمی

اقتصاد فقط به منابع بیشتر نیاز ندارد؛ به گردش بهتر منابع نیز نیاز دارد. در سال‌هایی که سرمایه در گردش به یکی از اصلی‌ترین دغدغه‌های تولیدکنندگان و صادرکنندگان تبدیل شده، هر روز کاهش در زمان بازگشت منابع مالی می‌تواند به معنای خرید مواد اولیه بیشتر، حفظ اشتغال، اجرای سفارش‌های جدید و توسعه صادرات باشد. براساس داده‌های سازمان امور مالیاتی کشور در سال 1404،  بیش از 576 هزار میلیارد ریال از مسیر استرداد مالیات و عوارض ارزش افزوده به فعالان اقتصادی بازگشته است؛ پولی که نه خلق شده، نه استقراض شده و نه از محل منابع جدید به اقتصاد تزریق شد؛ بلکه فقط زودتر از گذشته به صاحبانش رسیده است. «گردش سرمایه، تداوم تولید و تنفس بنگاه‌ها» اصلی‌ترین کارکرد این میزان پول برگشت خورده بدون آثار تورمی به اقتصاد مولد کشور است.

براساس داده‌های منتشرشده از سوی سازمان امور مالیاتی، مجموع استرداد مالیات و عوارض ارزش افزوده از حدود 302 هزار میلیارد ریال در سال 1403 به بیش از 576 هزار میلیارد ریال در سال 1404 رسیده است؛ یعنی در سال 1404 بیش از 576 هزار میلیارد ریال از مسیر استرداد مالیات و عوارض ارزش افزوده به فعالان اقتصادی بازگشت؛ رقمی که نسبت به سال قبل یعنی سال 1403، حدود 91 درصد افزایش نشان می‌دهد.

جهش 91 درصدی استرداد مالیات و عوارض ارزش افزوده در سال 1404 در حالی صورت گرفته است که رشد درآمدهای مالیاتی در این سال در مجموع 39 درصد رشد داشته است. این مقایسه زمانی جالب تر است که بدانیم رشد درآمدهای مالیاتی در بخش مالیات بر ارزش افزوده که منبع اصلی استردادها است حدود 15 درصد رشد داشته است.

نکته قابل تامل‏‌تر اما اینجاست که این پول نه وام بانکی بود، نه یارانه دولتی و نه نتیجه خلق نقدینگی از سوی بانک‌ها بوده است، تنها تفاوت این بود که بخشی از منابعی که پیش‌تر مدت بیشتری در پیچ‌وخم فرآیندهای اداری باقی می‌ماند، سریع‌تر به صاحبانش بازگشت. در اقتصادی که گاهی زمان دسترسی به پول از خود پول مهم‌تر است، این آمار فقط یک داده مالیاتی نیست؛ روایتی از گردش سرمایه، تداوم تولید و تنفس بنگاه‌هاست.

از همین زاویه است که آمارهای استرداد مالیات بر ارزش افزوده اهمیت پیدا می‌کنند. در ظاهر، این ارقام تنها بخشی از عملکرد نظام مالیاتی را نشان می‌دهند؛ اما در لایه‌ای عمیق‌تر، تصویری از کیفیت گردش پول در اقتصاد ارائه می‌کنند. این روایت، بیش از آنکه درباره مالیات باشد، درباره زمان است؛ درباره فاصله میان پرداخت یک پول و بازگشت آن به جایی که می‌تواند دوباره به مواد اولیه، اشتغال، تولید و صادرات تبدیل شود.

در واقع آنچه از داده سازمان امور مالیاتی می‌توان استنباط کرد، تصویری از سال 1404 را نشان می‏‌دهد که بخشی از منابع مالی بنگاه‌ها با سرعت بیشتری به چرخه فعالیت اقتصادی بازگشته و در شرایطی که سرمایه در گردش به یکی از کمیاب‌ترین دارایی‌های تولیدکنندگان تبدیل شده، توانسته نقش پررنگ‌تری در تداوم تولید، تجارت و صادرات ایفا کند.

*عوارض مالیات بر ارزش افزوده استرداد شده چیست؟

اما عوارض مالیات بر ارزش افزوده استرداد شده یا به عبادت روان‌تر پس‌‏داده‏‌شده چیست و چه معنایی در اقتصاد دارد؟ مالیات بر ارزش افزوده سازوکاری دارد که کمتر از سایر متغیرهای اقتصادی مورد توجه قرار می‌گیرد. تولیدکنندگان و صادرکنندگان در طول زنجیره تولید و تجارت، مالیات‌هایی پرداخت می‌کنند که مطابق قانون بخشی از آن باید پس از طی فرآیندهای قانونی به آنها بازگردانده شود. این فرآیند همان چیزی است که در ادبیات اقتصادی «استرداد مالیات بر ارزش افزوده» نامیده می‌شود.

اما چرا در سال گذشته، شاهد تسریع در استرداد مالیات بر ارزش افزوده هستیم؟ پاسخ را باید در سامانه مودیان جُست. توسعه سامانه مودیان و افزایش اتکا به صورتحساب الکترونیکی باعث شده است فرایند رسیدگی به درخواست های استرداد کوتاه تر و سریع تر پیش رود. در نظام سنتی رسیدگی که متکی بر صورتحساب‌‏ها و فاکتورهای کاغذی بود، فرایند صحت‏‌سنجی صورت‏حساب‏‌ها به دلیل وجود شرکت‏های صوری با تاخیر صورت می‏‌گرفت. استقرار سامانه مودیان امکان صحت‏‌سنجی برخط صورت‏حساب‏‌ها را فراهم کرد و زمان رسیدگی به درخواست های استرداد را به کمتر از دو ماه کاهش داد.

همه اینها ظاهرا یک عملیات مالیاتی است؛ اما در عمل، به یکی از مهم‌ترین مسائل اقتصاد ایران یعنی سرمایه در گردش گره خورده است. هر روز تاخیر در بازگشت این منابع می‌تواند به معنای عقب افتادن خرید مواد اولیه، افزایش نیاز به تسهیلات بانکی یا کند شدن روند تولید باشد. در مقابل، هرچه این منابع سریع‌تر به حساب بنگاه‌ها بازگردد، فشار مالی کاهش می‌یابد و توان عملیاتی آنها افزایش پیدا می‌کند.

*از یک عدد تا یک واقعیت اقتصادی

اقتصاد ایران در سال‌های اخیر با دو چالش همزمان مواجه بوده است؛ از یک سو تورم مزمن و از سوی دیگر محدودیت منابع مالی بنگاه‌ها. بسیاری از فعالان اقتصادی معتقدند حتی زمانی که بازار فروش وجود دارد، کمبود نقدینگی اجازه نمی‌دهد ظرفیت تولید به طور کامل مورد استفاده قرار گیرد.

در چنین شرایطی، بازگشت بیش از 274 هزار میلیارد ریال منابع بیشتر نسبت به سال قبل، تنها یک اتفاق حسابداری نیست. این منابع می‌توانند بار دیگر به مواد اولیه، سرمایه در گردش، توسعه صادرات یا حفظ ظرفیت تولید تبدیل شوند.

نکته مهم آن است که این افزایش را نمی‌توان صرفاً به تورم نسبت داد. هرچند بخشی از رشد ارقام ناشی از بزرگ‌تر شدن اسمی اقتصاد است، اما فاصله میان نرخ رشد استردادها و نرخ تورم نشان می‌دهد حجم واقعی منابع بازگشته به اقتصاد نیز افزایش یافته است. به بیان ساده تر، نسبت مالیات با تورم، یک به یک نیست. مقایسه رشد تورم تجمیعی و درآمدهای مالیاتی نیز گواه این مدعا است. تورم تجمیعی از 1401 تا پایان سال 1404 به 197 درصد رسیده است، اما در همین مدت رشد محقق شده درآمدهای مالیاتی به 272 درصد رسیده است. از طرف دیگر، افزایش تورم به افزایش هزینه‏‌های تولید می‏‌انجامد.

*سرمایه در گردش؛ گلوگاه پنهان تولید

گزارش‌های متعدد شامخ طی دو سال اخیر نشان داده‌اند که کمبود سرمایه در گردش همچنان یکی از مهم‌ترین موانع فعالیت بنگاه‌هاست. افزایش قیمت مواد اولیه، رشد هزینه‌های حمل‌ونقل، افزایش دستمزدها و محدودیت دسترسی به منابع بانکی باعث شده بسیاری از بنگاه‌ها بیش از آنکه نگران سودآوری باشند، نگران تامین نقدینگی روزمره خود باشند.

محض نمونه، در گزارش‌های شامخ اقتصادی از ماه‌ها و فصل‌های چهارگانه سال 1404 مهمترین چالش فعالان اقتصادی و حوزه کسب و کار تامین نقدینگی و سرمایه در گردش بود. تا جایی‌که حتی بانک‌ها قادر به تامین نقدینگی مورد نیاز تولیدکنندگان نبوده اند. افزایش نرخ سود بین بانکی و عملیات بازار باز و اعتبار قاعده‌گیری بانک مرکزی گواه این مدعا است. دراین سال بانک‌ها کاملا در تنگنای نقدینگی قرار داشتند. در چنین فضایی، استرداد مالیات معنایی فراتر از بازگشت یک مطالبه مالی پیدا می‌کند.

برای یک واحد تولیدی، این منابع می‌تواند به معنای خرید یک محموله جدید مواد اولیه باشد. برای یک صادرکننده، می‌تواند هزینه یک محموله صادراتی را تامین کند. برای یک بنگاه متوسط نیز ممکن است به معنای جلوگیری از استقراض گران‌قیمت از شبکه بانکی باشد.

به همین دلیل در بسیاری از اقتصادهای پیشرفته، زمان استرداد مالیات به عنوان یکی از شاخص‌های کیفیت محیط کسب‌وکار مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.

*پولی که قرار نبود وام باشد

یکی ازویژگی‌های مهم استرداد مالیات آن است که برخلاف بسیاری از سیاست‌های حمایتی، نیازمند خلق پول یا تزریق منابع جدید نیست.

وقتی دولت تسهیلات جدیدی پرداخت می‌کند یا بسته حمایتی جدیدی ارائه می‌دهد، عملاً منابع تازه‌ای وارد اقتصاد می‌شود؛ اقدامی که ممکن است آثار تورمی نیز به همراه داشته باشد.

اما استرداد مالیات ماهیت متفاوتی دارد.

این پول از ابتدا متعلق به بنگاه بوده است. در نتیجه، افزایش سرعت بازگشت آن در واقع آزادسازی منابع موجود است، نه تزریق منابع جدید.

همین ویژگی باعث شده برخی اقتصاددانان از استرداد مالیات به عنوان یکی از کم‌هزینه‌ترین روش‌های حمایت از تولید یاد کنند؛ زیرا بدون فشار بر بودجه عمومی یا پایه پولی، بخشی از مشکلات نقدینگی بنگاه‌ها را کاهش می‌دهد.

*ردپای صادرات در داده‌ها

جغرافیای استردادها نیز نکات مهمی در خود دارد. هرمزگان، اصفهان، خوزستان و کرمان در میان استان‌هایی قرار دارند که بیشترین افزایش ریالی استرداد را ثبت کرده‌اند. این فهرست تصادفی نیست. میزان استرداد مالیات و عوارض ارزش افزوده در هرمزگان در سال 1404، بیش از 65 هزار میلیارد ریال بیشتر از مبلغ مستردشده در این استان در سال 1403 بوده است. این رقم در اصفهان 51 هزار میلیارد ریال است. در خوزستان شاهد حدود 21 هزار میلیارد ریال افزایش استرداد مالیات و عوارض ارزش افزوده هستیم. در کرمان نیز شاهد افزایش 16 هزار میلیارد ریالی استرداد عوارض و مالیات بر ارزش افزوده هستیم.

هرمزگان دروازه اصلی تجارت دریایی کشور است. اصفهان قلب صنایع فلزی و تولیدی ایران به شمار می‌رود. خوزستان سهم مهمی در صنایع انرژی، فولاد و پتروشیمی دارد و کرمان یکی از قطب‌های معدنی کشور محسوب می‌شود.

تمرکز رشد استردادها در چنین استان‌هایی نشان می‌دهد بخش مهمی از منابع بازگشته به اقتصاد در مسیر حمایت از صادرات قرار گرفته است؛ فعالیت‌هایی که هم ارزش افزوده ایجاد می‌کنند وهم نقش مهمی در صادرات غیرنفتی و غیرخام کشور دارند.

بررسی نرخ رشد درصدی استردادها نیز نکات جالبی را آشکار می‌کند. فارس، ایلام، چهارمحال و بختیاری و سیستان و بلوچستان از جمله استان‌هایی هستند که رشد‌های چند صد درصدی را تجربه کرده‌اند.

این موضوع نیز حاوی یک پیام مهم است: دامنه بهره‌مندی از فرآیندهای استرداد مالیات در حال گسترش به استان‌ها و فعالیت‌هایی است که پیش از این سهم کمتری از این منابع داشتند.

این روند می‌تواند به توزیع متوازن‌تر نقدینگی در سطح کشور کمک کند و نقش مهمی در تقویت فعالیت‌های اقتصادی خارج از چند قطب سنتی اقتصاد ایران داشته باشد.

*استرداد مالیات و صادرات غیرنفتی

یکی از ابعاد کمتر دیده‌شده این موضوع، ارتباط آن با صادرات غیرنفتی است.

در نظام مالیات بر ارزش افزوده، صادرات مشمول نرخ صفر است. به همین دلیل صادرکنندگان می‌توانند مالیات پرداخت‌شده در زنجیره تولید را بازپس بگیرند.

این موضوع در ظاهر یک قاعده فنی مالیاتی است، اما در عمل اهمیت اقتصادی بزرگی دارد.

صادرکننده‌ای را تصور کنید که مواد اولیه خریداری کرده، محصول تولید کرده، هزینه حمل‌ونقل و بیمه را پرداخت کرده و سپس باید ماه‌ها برای بازگشت ارز حاصل از صادرات منتظر بماند. برای چنین بنگاهی، هر ریال نقدینگی اهمیت دارد.

در این شرایط، تسریع در استرداد مالیات می‌تواند هزینه مالی صادرکننده را کاهش دهد و قدرت رقابتی او را در بازارهای خارجی افزایش دهد.

به همین دلیل، بسیاری از کشورها استردادِ سریع مالیات را بخشی از سیاست توسعه صادرات خود می‌دانند.

*اقتصاد فقط به پول نیاز ندارد؛ به گردش پول نیاز دارد

حجم منابع بازگشته به فعالان اقتصادی نسبت به سال قبل به شکل محسوسی افزایش یافته و همین موضوع می‌تواند اثر مثبتی برسرمایه درگردش بنگاه‌ها داشته باشد. چرا که اقتصاد فقط به پول نیاز ندارد؛ به گردش پول نیاز دارد.

بسیاری از مشکلات اقتصاد ایران ناشی از کمبود مطلق منابع نیست، بلکه به کندی گردش منابع مربوط می‌شود. شاید مهم‌ترین پیام این آمارها در همین مسئله خلاصه شود. پولی که هفته‌ها یا ماه‌ها در فرآیندهای اداری متوقف می‌شود، عملاً از چرخه تولید خارج شده است؛ حتی اگر در حساب‌ها وجود داشته باشد. برعکس، هرچه این منابع سریع‌تر میان دولت، بنگاه‌ها و فعالان اقتصادی جابه‌جا شود، هزینه مبادله کاهش می‌یابد و بهره‌وری اقتصاد افزایش پیدا می‌کند.

از این زاویه، رشد استرداد مالیات را می‌توان نشانه‌ای از روان‌تر شدن بخشی از جریان مالی اقتصاد دانست؛ تغییری که شاید کمتر از نرخ ارز و تورم در کانون توجه قرار گرفته باشد، اما اثر آن در ترازنامه شرکت‌ها، سرمایه در گردش بنگاه‌ها و توان صادراتی آنها قابل مشاهده است.

این تحول به تنهایی همه چالش‌های تولید را حل نمی‌کند و جایگزین اصلاحات ساختاری اقتصاد نیست. اما یک پیام روشن دارد: در اقتصادی که سرمایه در گردش به یکی از کمیاب‌ترین دارایی‌های بنگاه‌ها تبدیل شده، گاهی مهم‌ترین حمایت از تولید نه پرداخت پول جدید، بلکه رساندن سریع‌تر پول موجود به دست صاحبان آن است.

داستان این گزارش، در نهایت داستان مالیات نیست؛ داستان زمان است. داستان پولی که کمتر پشت چراغ قرمزهای اداری ماند و زودتر از گذشته به خط تولید رسید.