شلیک هوشمند به قلب فرار مالیاتی / شفافیت اقتصادی در ایستگاه آخر؛ چگونه «سامانه مودیان» بساط فاکتورهای صوری را برچید؟

به گزارش رسانه مالیاتی ایران، "جام‌جم آنلاین" در یک گزارش تحلیلی به تحولات اخیر نظام مالیاتی در طی سال‌های اخیر پرداخت و نوشت: نظام مالیاتی در هر ساختار سیاسی و اقتصادی، فراتر از یک نهاد وصول درآمد، به عنوان دماسنج سلامت اقتصادی و ابزار اصلی بازتوزیع ثروت شناخته می‌شود. ایران در سال‌های اخیر، یکی از بزرگ‌ترین جراحی‌های اداری و اقتصادی خود را در قالب راهبرد هوشمندسازی نظام مالیاتی آغاز کرده است. این تحول که از پوسته سنتی و ممیزمحور به سمت یک سامانه یکپارچه، هوشمند و داده‌محور حرکت کرده، نه‌تنها شیوه‌های اخذ مالیات بلکه زیست‌بوم کسب‌ وکار در کشور را تحت ‌تاثیر قرار داده است. هدف اصلی این گزارش، تبیین ابعاد جامع کلان‌برنامه‌های توسعه سامانه مودیان و توسعه حسابرسی سیستمی و نقش بی‌بدیل آنها در تحقق شفافیت اقتصادی است.

تاکید رئیس‌جمهور مبنی بر ضرورت تکمیل ماده (169) مکرر قانون مالیات‌های مستقیم، تاکید وزیر امور اقتصادی و دارایی مبنی بر اجرای کامل قانون پایانه‌های فروشگاهی و سامانه مودیان، بند (ب) ماده (19) قانون جدید بانک مرکزی، آیین‌نامه اجرایی ماده (14) قانون مبارزه با پولشویی، آیین‌نامه اجرایی مواد (5) و(6) قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز و قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی از جمله قوانین و سامانه‌هایی هستند که همگی هدف شفافیت اقتصادی و حکمرانی ریال را مورد توجه قرار داده‌اند. تحقق حکمرانی ریال پیش‌شرطی اساسی برای سیاست‌گذاری موثر اقتصادی، هدایت نقدینگی به سمت سرمایه‌گذاری‌های مولد و کنترل پایدار تورم است.

سالیان متمادی، یکی از چالش‌های اساسی فعالان اقتصادی با سازمان امور مالیاتی، موضوع تشخیص‌های علی‌الراس و دخالت‌های سلیقه‌ای در تعیین مالیات بود. هوشمندسازی نظام مالیاتی با هدف پایان دادن به این چالش، راهبرد اصلی خود را بر پایه داده‌های واقعی بنا نهاده است. در این پارادایم جدید، اطلاعات به جای آن‌که از طریق فرم‌های دستی و خوداظهاری‌های قابل تغییر تامین شود، از بطن معاملات و به صورت برخط استخراج می‌گردد. با اجرا و استقرار سامانه مودیان، زنجیره ارزش کالا و خدمات از مبدا تولید تا مقصد مصرف رصد شده و امکان پنهان‌کاری یا جعل صورتحساب‌ها به حداقل ممکن رسیده است.

سامانه مودیان؛ قلب تپنده شفافیت اقتصادی

بررسی روند تکامل قانون پایانه‌های فروشگاهی و سامانه مودیان، نشان‌دهنده یک جهش خیره‌کننده در پذیرش فناوری توسط بدنه اقتصادی کشور است. آمارها حکایت از آن دارند که تعداد مودیان متصل به این سامانه از عدد اندک 1751 در سال 1402 به بیش از 385 هزار مودی در پایان سال 1404 رسیده است. این رشد کمی، زمانی معنای راهبردی پیدا می‌کند که به شاخص پوشش مالیاتی نگریسته شود. امروزه حدود 73 درصد از اشخاص مکلف به سامانه متصل شده‌اند اما همین جمعیت، تامین‌کننده بیش از 98 درصد از کل مالیات اشخاص متصل به سامانه هستند. این بدان معناست که هوشمندسازی مالیاتی با یک مهندسی دقیق، بر روی نقاط ثقل اقتصاد تمرکز کرده و توانسته است دانه‌درشت‌ها و فعالان اصلی را تحت نظارت شفاف قرار دهد، بدون آن‌که انرژی سازمان را صرف بخش‌های خرد و کم‌اثر کند.

یکی از شاخص‌های مهم در ارزیابی موفقیت سامانه‌های ملی، پایداری و نرخ موفقیت صورتحساب‌هاست. در ابتدای مسیر و در تیرماه 1402، از هر 100 صورتحساب ارسالی به سامانه، کمتر از 37 مورد با موفقیت ثبت می‌شد که این موضوع چالش‌های فنی زیادی برای مودیان ایجاد می‌کرد اما با اجرای مدل اعتبارسنجی پیشینی و ارتقای زیرساخت‌های نرم‌افزاری، این رقم در اواخر سال 1404 به 85 درصد ثبت موفق رسیده است. این جهش فنی نشان‌دهنده پایداری سامانه و افزایش دانش فنی مودیان در تعامل با نظام مالیاتی جدید است. علاوه‌بر این، حجم صورتحساب‌های ارسالی با رشدی 12 برابری، از 117 میلیون فقره در تیر 1402 به بیش از 1.4 میلیارد فقره در اسفند سال 1404 رسیده که نشان‌دهنده زنده بودن و پویایی این شریان اطلاعاتی است.

یکی از کارکردهای درخشان قانون پایانه‌های فروشگاهی و سامانه مودیان، حل مساله دیرینه اختلاف رویه در تعیین نرخ مالیات بر ارزش افزوده است. با نرخ‌گذاری بیش از 3.9 میلیون شناسه کالا و خدمت تا پایان سال 1404، عملا امکان تفسیر به رای در تعیین نرخ‌ها از میان رفته است. از سوی دیگر، این سامانه توانسته است با تکیه بر شفافیت، ریشه اعتبار مالیاتی صوری (صورتحساب‌های کاغذی و بی‌اصالت) را بخشکاند. آمارها نشان می‌دهند که سهم اعتبار مالیاتی مستند به صورتحساب‌های کاغذی از 100 درصد در سال 1401 به حدود 7.7 درصد در پاییز 1404 کاهش یافته است. این دستاورد به معنای قطع دست واسطه‌های فروش فاکتور و ایجاد فضای رقابتی سالم برای مودیانی است که به صورت شفاف فعالیت می‌کنند.

حسابرسان دیجیتال؛ دقت، سرعت و حذف فساد

کلان‌برنامه توسعه حسابرسی سیستمی به عنوان مکمل سامانه مودیان، مرحله نهایی هوشمندسازی است. حسابرسی سیستمی با استفاده از الگوریتم‌های تحلیل ریسک، اظهارنامه‌ها را ارزیابی کرده و بدون دخالت ممیز، بخش بزرگی از آنها را قطعی‌سازی می‌کند. برای نخستین بار 47 درصد از اظهارنامه‌های اشخاص حقوقی (مربوط به عملکرد 1402) و 70 درصد از اظهارنامه‌های مشاغل به صورت سیستمی و بدون رسیدگی انسانی مورد پذیرش قرار گرفته و قطعی شدند. این به معنای تکریم مودی، کاهش هزینه‌های وصول مالیات و حذف گلوگاه‌های احتمالی فساد اداری است. همچنین، تسلط این سامانه بر حوزه املاک اجاری منجر به حسابرسی سیستمی 100 درصدی در این بخش شده که گامی بزرگ برای برقراری عدالت در بازار مسکن محسوب می‌شود. (این موارد مربوط به عملکرد سال 1402 است) 

افق‌های روشن در انتظار اقتصاد ایران

گزارش پیش رو نشان داد که راهبرد هوشمندسازی نظام مالیاتی، پروژه‌ای فراتر از یک تغییر نرم‌افزاری است؛ این یک انقلاب در فرهنگ مالیاتی کشور است. کاهش ضریب خطا، افزایش چشمگیر تمکین داوطلبانه (که رشد 63 درصدی ابراز مالیات بر ارزش افزوده سال 1403 (با استقرار سامانه مودیان) نسبت به سال 1402، گواه آن است) و حمایت واقعی از زنجیره تولید از طریق استردادهای سریع و تسویه‌های نسیه، همگی نشان‌دهنده بلوغ این نظام است. امروز، سامانه مودیان نه‌تنها ابزاری برای تامین بودجه دولت بلکه زیرساختی برای پیشگیری از پولشویی، مبارزه با قاچاق و حذف اقتصاد زیرزمینی است. با تکمیل این زنجیره و توسعه حسابرسی‌های هوشمند، می‌توان امیدوار بود که مفهوم فرار مالیاتی به حداقل ممکن رسیده و مالیات به عنوان محرک توسعه و نماد عدالت اجتماعی، جایگاه واقعی خود را در اقتصاد ایران باز یابد. تحقق این مهم، بی‌شک مرهون پایبندی به اصول شفافیت مندرج در ماده (169) مکرر قانون مالیات‌های مستقیم و استمرار مسیر هوشمندسازی است که اکنون در میانه راه، نتایج درخشان خود را به نمایش گذاشته است.