بررسی پیامدهای مالیاتی جنگ تحمیلی سوم بر اقتصاد اروپا

جنگ تحمیلی سوم، دو جهانِ اقتصادی موازی ساخته است. یکی جهان اروپا و سایر کشورهایی که با کاهش درآمدهای مالیاتی، تهدید رکود و افزایش نرخ بهره دست‏وپنجه نرم می‏کنند. دیگری، جهانِ ایران که از مسیر عوارض تنگه هرمز و افزایش قیمت نفت، منابع درآمدی تازه‌ای یافته است.

این جنگ حتی اقتصاد بزرگترین کشور اروپا را نیز هدف گرفته است. در حالی که آلمان و دیگر کشورهای اروپایی با کاهش درآمدهای مالیاتی و تهدید رکود دست‌به‌گریبان هستند، تصویر اقتصادی ایران کاملاً متفاوت است. شورای کارشناسان مالیاتی آلمان از کاهش 87.5 میلیارد یورویی ( معادل 103 میلیارد دلار) درآمدهای مالیاتی در سال‌های 2026 تا 2030 خبر داده است. دلیل اصلی، کاهش مالیات بر سوخت در واکنش به افزایش بی‌سابقه قیمت انرژی در پی انسداد تنگه هرمز است.

این شورا برای سال جاری میلادی (2026) پیش‌بینی کرده است درآمد دولت فدرال آلمان به 382 میلیارد یورو برسد. این رقم 9.9 میلیارد یورو کمتر از برآوردی است که در ماه اکتبر گذشته ارائه شده بود. برای سال 2027 نیز اکنون انتظار می‌رود درآمد مالیاتی آلمان حدود 395 میلیارد یورو باشد که 10.1 میلیارد یورو کمتر از پیش‌بینی قبلی است.

این کاهش در پیش‌بینی‌ها، یکی از بزرگ‌ترین اصلاحات نزولی در سال‌های اخیر محسوب می‌شود و فشار مضاعفی را بر دولتی وارد می‌کند که پیشتر با بحران‌های بودجه‌ای و شوک قیمت انرژی دست‌به‌گریبان بود.

به عبارت ساده، آلمان برای آنکه بنزین گران‌تر از حد تحمل مردم و صنایع نشود، بخشی از مالیات خود را بخشیده است. نتیجه این بخشایش، کاهش درآمدهای مالیاتی است. این یعنی کیک اقتصاد این کشور نسبت به گذشته کوچک‏تر و رفاه نیز در آن کشور با افت مواجه می شود.

مهدی موحدی بک نظر، سخنگوی سازمان امور مالیاتی ایران در تحلیل روند جنگ تحمیلی و اثر گذاری آن بر اقتصاد جهانی، با اشاره به ارتباط مستقیم قیمت بنزین با قیمت نفت، اظهار داشته است: «در برخی از کشورها به ویژه کشورهای اروپایی، میزان مالیاتی را که بر سوخت اعمال کرده بودند کاهش دادند و این کاهش مالیات باعث کاهش درآمدهای مالیاتی این کشورها شده است.»

در نقطه مقابل، ایران از مسیر اخذ عوارض از کشتی‌های عبوری و افزایش قیمت نفت، منابع درآمدی تازه‌ای یافته است. از طرف دیگر، ایران به موازات مواجهه با افزایش دامنه تحریم ها در سال های گذشته، افزایش تاب‏آوری اقتصادی را به عنوان راهبردی کلان دنبال کرده است.

هشدار صندوق بین‌المللی پول؛ اروپا در آستانه رکود

صندوق بین‌المللی پول، هم در بیانیه‌ای نسبت به وخامت اوضاع اقتصادی اتحادیه اروپا هشدار داد. آلفرد کامر، مدیر بخش اروپایی این صندوق، اعلام کرد که اتحادیه اروپا به دلیل درگیری‌های جاری در خاورمیانه ممکن است خود را بر لبه پرتگاه رکود اقتصادی بیابد.

کامر توضیح داد که بر اساس بدبینانه‌ترین سناریوی پیش‌بینی‌شده در گزارش «چشم‌انداز اقتصاد جهانی» – سناریویی که شامل یک شوک پایدار در عرضه نفت همراه با تشدید شرایط مالی است – اتحادیه اروپا می‌تواند خود را در آستانه رکود ببیند و نرخ تورم در این اتحادیه به نزدیک 5 درصد برسد. وی تاکید کرد: «هیچ کشور اروپایی از این وضعیت در امان نخواهد ماند.»

کامر همچنین پیش‌بینی کرد که بانک مرکزی اروپا ممکن است نرخ بهره اصلی خود را تا پایان سال 2026 به میزان 50 واحد پایه (نیم درصد) افزایش دهد. این اقدام به منظور حفظ یک سیاست پولی عموماً خنثی و با در نظر گرفتن انتظارات تورمی کوتاه‌مدت که رو به افزایش است، انجام خواهد شد.

چرا درآمد مالیاتی کشورهای پیشرفته کاهش می‌یابد؟

پاسخ این پرسش را باید در زنجیره‌ای از رویدادها جست. با انسداد تنگه هرمز – که روزانه حدود 20 میلیون بشکه نفت خام و فرآورده‌های نفتی از آن عبور می‌کرد – عرضه جهانی انرژی به شدت کاهش یافته است. کاهش عرضه، افزایش قیمت را به دنبال داشته است. قیمت نفت برنت که پیش از جنگ حدود 60 تا 72 دلار در نوسان بود، در هفته‌های اخیر به بیش از 100 دلار رسیده و برخی موسسات بین‌المللی مانند فیچ ریتینگز آن را در صورت تداوم شرایط، تا 110 دلار نیز پیش‌بینی کرده‌اند.

این افزایش قیمت، هزینه سوخت در کشورهای مصرف‌کننده مانند آلمان را به شدت بالا برده است. به دنبال آن، دولت آلمان برای کاهش فشار بر مصرف‌کنندگان و صنایع خود، تصمیم به کاهش مالیات بر بنزین و گازوئیل گرفته است. به گفته منابع آلمانی، این کاهش مالیات به طور میانگین 17 سنت یورو به ازای هر لیتر بوده و هزینه خالص آن برای خزانه دولت، 1.6 میلیارد یورو برآورد شده است.

تصویر متفاوت ایران؛ چشم‏اندازی با تاب آوری بیشتر

این تفاوت ریشه در دو عامل اصلی دارد: عامل نخست: ساختار متفاوت مالیات بر سوخت. در ایران، برخلاف آلمان، مالیات بر بنزین و گازوئیل سهم قابل توجهی از کل درآمدهای مالیاتی را تشکیل نمی‌دهد. گرچه قیمت انرژی یکی از مهمترین عوامل اثرگذار در بهای تمام شده کالاها در سراسر جهان است، اما تاثیر آن بر درآمدهای مالیاتی ایران به دلیل ساختار متفاوت، محدود است. از طرف دیگر، مواجهه چند سال ایران با تحریم ها باعث شده است افزایش تاب آوری اقتصادی به عنوان یک راهبرد اصلی دنبال شود.  افزایش درآمدهای مالیاتی ایران در سال های گذشته هم عمدتا از مسیر مبارزه با فرار مالیاتی و هوشمندسازی نظام مالیاتی دنبال شده است.

عامل دوم: درآمدهای جدید ناشی از کنترل تنگه هرمز. ایران در هفته‌های اخیر، با بهره‌گیری از موقعیت استراتژیک خود، اقدام به اخذ عوارض از کشتی‌های عبوری از تنگه هرمز کرده است. حمیدرضا حاجی‌بابایی، نایب‌رئیس مجلس ایران اعلام کرده است اولین واریزی این عوارض به حساب بانک مرکزی انجام شده است.

در مجموع به نظر می رسد چشم انداز برای ایران کمتر نگران کننده باشد.