انواع مرخصی و نکات مهم آن + روش محاسبه و جدول
مرخصی فقط چند روز دوری از کار نیست؛ فرصتی است برای نفس کشیدن، رسیدگی به زندگی شخصی و بازیابی انرژی تا بتوان با تمرکز و انگیزه بیشتری به کار بازگشت. هر فردی در طول دوره اشتغال خود به آن نیاز دارد. به ویژه در دنیای امروز که سرعت و فشار کاری بیشتر از همیشه شده، آشنایی با انواع مرخصی و حقوق مرتبط با آن برای هر کارمند و کارفرمایی ضروری است. از مرخصی استحقاقی و استعلاجی گرفته تا مرخصی زایمان، بدون حقوق و مناسبتی، هرکدام نقش مهمی در ایجاد تعادل میان کار و زندگی دارند.
مطالعات نشان میدهد که مرخصی بطور کلی باعث بهبود سلامت، امنیت اقتصادی خانوادهها، حفظ کارگران، مشارکت نیروی کار، بهره وری و بهبود روحیه کارگران میشود.
این موضوع یکی از مهم ترین بحث هایی است که کارمندان و کارگران علاقه مند به آشنایی کامل و دقیق آن هستند. در این مقاله از حصین حاسب با انواع مرخصی، شرایط استفاده و نکات مهم قانونی آن آشنا میشویم تا بتوانید آگاهانهتر از حقوق و فرصتهای خود استفاده کنید.
تعریف مرخصی
مرخصی یکی از اجزای محاسبه حقوق و دستمزد، حقی است که برای ترک کار کارگران و کارمندان در روزهای غیرتعطیل در نظر می گیرند. در واقع بر اساس قانون کار مدت زمان قانونی را (به جز روزهای تعطیل) می توانند ترک کار و معاف از کار شوند. طبق قانون کار، کارگر مجاز است که 2/5 روز در ماه بتواند از مرخصی استفاده کند.
مرخصی انواع متفاوت مثل مرخصی اجباری، مرخصی سالانه، مرخصی زایمان یا مرخصی والدین، مرخصی استعلاجی، مرخصی تحصیلی، و غیره دارد. کارگران می توانند در قرارداد کار خود در مورد تعداد روزهای مرخصی، امکان درخواست مرخصی پریود و سایر موارد مربوط به مرخصی از واحد منابع انسانی شرکت سوال کنند.
نکته:
افرادی که روزمزد و یا ساعتی کار میکنند مشمول شرایط و قوانین مرخصی نمیشوند. همچنین برای افرادی که به صورت فریلنسر (دورکاری) و یا پارهوقت کار میکنند بحث مرخصی مطرح نمی شود.
انواع مرخصی
در بعضی مواقع افراد نیاز ضروری به مرخصی دارند و با وجود اینکه مرخصی یک حق طبیعی و قانونی برای کارگران است، گاهی کارفرماها به راحتی موافقت نمیکنند. در زیر انواع مرخصی و قوانین آن را توضیح میدهیم تا بتوانید با آگاهی بیشتر مرخصی خود را درخواست دهید.
- مرخصی استحقاقی؛
- مرخصیاستعلاجی؛
- مرخصی ازدواج؛
- مرخصیزایمان؛
- مرخصی شیردهی؛
- مرخصیفوت اقوام درجه یک؛
- مرخصی بدون حقوق؛
- مرخصیحج؛
- مرخصی ساعتی؛
- مرخصی بین التعطیلی؛
- دوران مراقبت؛
- افرادی که با اشعه سر و کار دارند؛
- مرخصی سربازی.
در ادامه در مورد هریک از این مرخصی ها بیشتر توضیح میدهیم.
انواع مرخصی / مرخصیبدون حقوق
در ماده 16 قانون کار در مورد مرخصی تحصیلی یا مرخصی های بدون حقوق بحث میشود. (این ماده 16 در مبحث دوم قانون کار یعنی مبحثی که مربوط به تعلیق قراردادکار است، وجود دارد) در این ماده، مرخصی تحصیلی و مرخصی بدون حقوق احتیاج به توافق کارفرما دارد و برای استفاده از این مرخصی ها کارگر و کارفرما باید با هم توافق کنند و بدون رضایت کارفرما، کارگر نمی تواند از این نوع مرخصی استفاده کند.
مدت مرخصی بدون حقوق در قانون کار، حداکثر 2 سال است.
اصولا مرخصی های تحصیلی به مدت دو سال قرارداد را به حالت تعلیق در می آورد و برای دو سال دیگه هم قابل تمدید است .
توجه
برای مرخصی بدون حقوق کارفرماها باید بیشتر توجه کنند مخصوصا برای حسابداری که لیست بیمه رد میکنند با توجه به اینکه وقتی به پرسنلی مرخصی بدون حقوق میدهند ممکن است با چالش هایی درگیر شوند از جمله اینکه مثلا پرسنل 1 یا دو ماه را به عنوان مرخصی بدون حقوق میگیرد و بعد ممکن است به کار بازنگردند و تکلیف کارفرما در اینجا نامشخص میشود.
یا چالش دیگر این است که در کارگاه های زیر 50 نفر که مشمول بازرسی سازمان تامین اجتماعی میشوند وقتی بازرس می آید اگر فردی به مدت 1 ماه، 2 یا 3 ماه مرخصی بدون حقوق رفته باشد در موقع محاسبه گردش حسابی که سازمان تامین اجتماعی میگیرد، ممکن است کارفرما بدهکار شود چون سازمان تامین اجتماعی نمیتواند تشخیص دهد که این نوع مرخصی بدون حقوق بوده یا استعلاجی و ... . در نتیجه مشکلاتی از این قبیل پیش میاد و نحوه دفاع هم در مراجع رسیدگی تامین اجتماعی راحت نیست.
چالش های دیگری نیز ممکن است برای مرخصی بدون حقوق به وجود بیاید بنابراین در استفاده از مرخصیهای بدون حقوق که کارفرما باید توافق کند باید توجه کنیم که گرفتار بلاتکلیفی کارفرما یا بدهکاری تامین اجتماعی نشویم.
سقف استفاده از مرخصی بدون حقوق در طول سال، یک ماه است.
موارد استفاده از مرخصی بدون حقوق
مرخصی بدون حقوق کارمندان شامل:
- مرخصی تحصیلی؛
- انجام مسافرتهای طولانی؛
- امور شخصی؛
- گرفتاریها و مسایل خانوادگی؛
- تغییر کار؛
- گذراندن دوره آزمایشی برای کار جدید.
انواع مرخصی / مرخصی استحقاقی
یکی دیگر از انواع مرخصی، مرخصی استحقاقی است که با دریافت حقوق همراه است. یعنی کارفرما باید در ازای این نوع مرخصی که کارکنان دریافت میکنند، حقوق به آن ها بپردازند.
نحوه محاسبه مرخصی استحقاقی
مطابق قانون، کارگران در ماه 2.5 روز مرخصی برای انجام کارهای عادی خود دارند.
2.5 روز در هر ماه مرخصی حق قانونی پرسنل است که در سال برابر با 192 ساعت یا به عبارتی برابر با 26 روز مرخصی میشود. به این 26 روز مرخصی در سال مرخصی استحقاقی گوییم که جمعه های هر ماه نیز به این تعداد روز اضافه میشود.
در ماده 64 قانون کار مرخصی استحقاقی یا سالانه کارگران با استفاده از مزد و احتساب 4 روز جمعه جمعا 1 ماه است. یعنی برای افرادی که تقریبا هفته ای 44 ساعت کار می کنند 26 روز کاری با احتساب 4 تا جمعه هست و سایر روزهای تعطیل جزء ایام مرخصی سالانه کارگران محسوب نمی شود.
- همچنین برای کار کمتر از یکسال هم مرخصی مزبور به نسبت مدت کار محاسبه میشود یعنی اگر فردی 6 ماه کار کند، نصف این مدت را میتواند استفاده کند یا اگر 3 ماه کار کند یک چهارم این مدت را میتواند استفاده کند. (بر اساس ماده 64 قانون کار).
نکات مهم مرخصی استحقاقی
- روزهای جمعه از جمله روزهای تعطیلی است که برای کارکنان شامل حقوق میشود. (ماده 62 قانون کار).
- کارگران علاوه بر تعطیلات رسمی کشور، یک روز دیگر هم تعطیلند و آن 11 اردیبهشت، روز کارگر است که کارفرما نباید در این روز کارگر را به خدمت بگیرد یا وادار به کار کند. ضمن اینکه حقوق و دستمزد و اضافه کار روز تعطیل کارگر باید محاسبه شود. (ماده 63).
- کارگر فقط میتواند 9 روز از مرخصی سالانه خود را ذخیره مرخصی نماید. (ماده 66قانون کار).
- در صورت تنظیم مرخصی کارگران (سه ماه آخر هر سال برای سال بعد با تایید شورای اسلامی کار) در روزهای سال امکان جابجایی مرخصی بین خود کارگران هست. (ماده 69).
- در صورت عدم توافق کارگر و کارفرما در مورد زمان مرخصی، اداره کار و امور اجتماعی در این مورد نظر قطعی را میدهند. (ماده 69).
- در صورت بازنشستگی، ازکارافتادگی کارگر، تعطیلی کارگاه و یا فوت کارگر، مطالبات بابت مرخصی فرد به خود کارگر یا ورثه وی پرداخت میشود. (ماده 71).
- در صورتی که کارگر استعفا یا ترک کارکند، مطالباتی بابت مرخصیهای باقیمانده به وی تعلق نمیگیرد.
- این که هر کارمند چه مدت زمانی و به چه نحو میتواند از مرخصی استحقاقی استفاده کند با نظر کارگر و کارفرما با توافق نامه کتبی تعیین میشود.
- کارگران کارمزد برای روزهای جمعه، تعطیلات رسمی و مرخصی، استحقاق دریافت مزد بر اساس میانگین کارمزد در روزهای کارکرد آخرین ماه را دارند. (ماده 34).
- بر اساس عرف کارگاه و میزان ساعت کار پرسنل در روز پنجشنبه، وضعیت مرخصی روزهای پنجشنبه تعیین میشود.
مرخصی های استحقاقی در مشاغل سخت و زیان آور
در ماده 65 قانون کار مرخصی سالانه کارگرانی (مرخصی استحقاقی) که به کارهای سخت و زیان آور اشتغال دارند، پنج هفته است که تقریبا 35 روز میشود. یا به جای 35 روز میتوان گفت 31 روز کاری با احتساب 4 تا جمعه است.
تفاوتی که با مرخصی استحقاقی ماده 64 دارد به این صورت است که حتی الامکان این 5 هفته باید در دو نوبت و در پایان هر شش ماه استفاده شود.
نکته:
در مشاغل سخت و زیان آور میزان مرخصی استحقاقی افزایش مییابد و به 5 هفته در سال (تقریباً 3 روز در ماه) میرسد.
مرخصی کارگران فصلی
طبق ماده 68 قانون کار میزان مرخصی استحقاقی کارگران فصلی بر حسب ماههایی هست که کارگر کار میکند. یعنی کارگرانی که فصلی از سال را به کار مشغولند (مانند کشاورزان که فصلی از سال را کار میکنند و ... ). بر اساس ماده 68 قانون کار بر حسب مدت کارکردشان مرخصی استحقاقی به آنها تعلق میگیرد.
مرخصی ساعتی
مرخصی ساعتی، قسمتی از مرخصی استحقاقی است که از مقدار مرخصی های استحقاقی فرد کسر میشود.
اگر کارگری کمتر از یک روز کار کند میتواند از مرخصیساعتی استفاده کند.
طبق ماده 70 قانون کار، مرخصی کمتر از یک روز کار جزء مرخصی استحقاقی منظور میشود.
*در صورتیکه جمع مرخصیهای ساعتی به 8 ساعت برسد، یک روز مرخصی استحقاقی محسوب میشود.
در برخی از سازمان ها مرخصیساعتی 2 ساعت، 5 ساعت و یا حتی 6 ساعت در روز مجاز است.
تـوجــه
گاهی اوقات افرادی که از شنبه تا چهارشنبه 8 ساعت کار میکنند و 4 ساعت هم پنجشنبه کار میکنند اگر 4 ساعت پنجشنبه را مرخصی بگیرند، کارفرما گاهی ممکن است یک روز کاری از مرخصی فرد کم کند در صورتیکه باید همان 4 ساعت را از مرخصی فرد کم کند. در واقع با توجه به ماده 70 قانون کار، مرخصی ساعتی رسمیت داده شده و باید به نسبت همان ساعاتی که مرخصی می رود کم شود. پس حتی اگر کارگر در یک روز کاری مثلا از 6 ساعت مرخصی بخواهد استفاده کند، کارفرما باید همان 6 ساعت را کسر کند.
نکته:
اگر مقدار مرخصی ساعتی بیشتر از کل مرخصی استحقاقی قانون کار در طول ماه شود در حقیقت حکم مرخصی بدون حقوق و کسر از کار را دارد.
انواع مرخصی / مرخصی حج واجب 
یکی از انواع مرخصی هایی است که نیاز به توافق کارفرما و کارگر ندارد و هر کارگری حق دارد برای ادای فریضه حج واجب در تمام مدت کار خود فقط برای یک نوبت، 1 ماه به عنوان مرخصی استحقاقی یا مرخصی بدون حقوق استفاده کند. یعنی یکی از مواردی است که کارگر میتواند بدون توافق کارفرما از این حق مرخصی استفاده کند.
کارگر میتواند از 30 روز مرخصی تحت عنوان مرخصی استحقاقی (به شرطی که 30 روز مرخصی ذخیره داشته باشد) بهرهمند شود و اگر مرخصی طلب نداشته باشد میتواند از مرخصی بدون حقوق کارمندان حج استفاده کند.
انواع مرخصی / مرخصی بین التعطیلی
مرخصی بین تعطیلی یکی دیگر از انواع مرخصی است که در سالهای اخیر بیشتر از گذشته ها در میان کارمندان و کارگران رواج پیدا کرد. این نوع مرخصی جزء مرخصی استحقاقی آنها محسوب خواهد شد.
در واقع اگر فرد در روزهایی که به خاطر بین التعطیلی، تعطیل رسمی تلقی میشود، روز قبل و یا بعد از آن را مرخصی بگیرد روزهای بین التعطیلی نیز به عنوان مرخصی استحقاقی محاسبه میشود؛ که اصطلاحا در قانون به این مرخصی ها مرخصی بین التعطیلی گویند.
انواع مرخصی / مرخصی استعلاجی
یکی دیگر از انواع مرخصی ها، مرخصی استعلاجی است که حتما باید سازمان تامین اجتماعی آن را تایید کند. مدت زمان این مرخصی (اعم از کوتاه مدت یا بلند مدت) توسط پزشک معالج و معتمد تامین اجتماعی تایید میشود تا این زمان جزء سوابق و بازنشستگی فرد محسوب شود، همچنین پرداخت غرامت و دستمزد به آن تعلق گیرد (طبق ماده 74 قانون کار و ماده 59 قانون تامین اجتماعی).
در قانون کار سقفی برای مرخصی استعلاجی در نظر نگرفتند (با توجه به نا مشخص بودن نوع بیماری و مدت زمانی که برای درمان نیاز دارد) بنابراین تا زمانی که شورای پزشکی تامین اجتماعی شرایط را تایید کنند مرخصی میتواند ادامه داشته باشد.
نکات مهم مرخصی استعلاجی
- اگر پزشکان تامین اجتماعی تایید کنند و مرخصی به یک سال برسد (بیماری صعب الاعلاج باشد)، قانون مرخصی استعلاجی کارگر را بازنشسته میکند.
- سقف مرخصی استعلاجی کارمندان دولت حداکثر 4 ماه در سال است ولی در مورد بیماریهای صعبالاعلاج با تشخیص وزارت بهداشت محدودیت زمانی ندارد.
- طبق قانون، اگرمرخصی استعلاجی در طول سال کمتر از 15 روز باشد تایید پزشک معالج برای آن کافی است. ولی اگر مدت استراحت از 15 روز فراتر برود در این صورت برای مرخصی استعلاجی از 15 تا 60 روز باید مورد تایید پزشک معتمد سازمان قرار بگیرد. برای مدت مرخصی بیشتر از 60 روز نیز باید مرخصی استعلاجی به تایید شورای پزشکی سازمان تامین اجتماعی برسد.
- توجه کنید که بر اساس قانون مرخصی استعلاجی، این نوع مرخصی یکی از موارد تعلیق قرارداد کار به حساب می آید. بنابراین اگر کارگری از این نوع مرخصی استفاده کند قرارداد کار سر جای خود باقی میماند و بعد از اتمام مرخصی میتواند به کار سابق بازگردد.
شرط استفاده از مرخصی استعلاجی
بر اساس ماده 74 قانون کار، مدت زمان مرخصی استعلاجی، با تایید سازمان تامین اجتماعی، جزء سوابق کار و بازنشستگی کارگران محسوب میشود.
بر اساس بند 7 ماده 2 قانون تامین اجتماعی، در مواردی که کارگر دچار بیماری شود که نیاز به انجام خدمات درمانی دارد یا موجب عدم توانایی موقت اشتغال به کار شود، در این صورت مرخصی استعلاجی شامل حال او میشود و میتواند از این نوع مرخصی استفاده کند.
حقوق مرخصی استعلاجی
پس از اتمام مرخصی استعلاجی، کارگر باید مدارک پزشکی و دفترچه بیمه خود را به سازمان تامین اجتماعی ببرد، تا سازمان 75 درصد از حقوق کارگر را به عنوان حق استعلاجی پرداخت کند. چنانچه این مرخصی به علت آسیب در هنگام کار باشد 100 درصد حقوق فرد کارگر توسط کارفرما در زمان استعلاجی باید به وی پرداخت شود.
انواع مرخصی / مرخصی زایمان (ایام بارداری)
مرخصی زایمان یکی از انواع مرخصی است که به طور ویژه برای مادران شاغل در نظر گرفته شده است. این مرخصی در ماده 67 قانون تامین اجتماعی بیان میشود. خانم های باردار میتوانند از 9 ماه مرخصی زایمان استفاده کنند. مرخصی زایمان به عنوان سابقه کاری فرد محسوب میشود و در این مدت مرخصی؛ عیدی، سنوات و حقوق به فرد تعلق میگیرد.
از سال 1392 به بعد طول مدت مرخصی زایمان برای زنان شاغل 9 ماه تمام تعیین شد و در سال 1401 نیز تمام ارگان ها موظف شدند تا با این مدت زمان مرخصی زایمان بانوان موافقت کنند.
همسران زنان شاغل نیز از دو هفته مرخصی اجباری علاوه بر مرخصیهای استحقاقی از بدو تولد نوزاد برخوردار هستند.
چه افرادی امکان استفاده از مرخصیزایمان را دارند؟
تمام مادران شاغل که یک سال قبل از زایمان خود حداقل 60 روز سابقه پرداخت بیمه داشته باشند، میتوانند از مرخصی زایمان استفاده کنند.
دقت کنید که برای محاسبه حقوق مرخصی زایمان، دو سوم ( 2/3 ) از آخرین حقوق دریافتشده توسط فرد باردار که تحت پوشش بیمه قرار دارد، مدنظر قرار میگیرد.
مدارک لازم برای استفاده از مرخصی زایمان و دریافت حقوق
گواهینامه پزشک، کد بیمه تامین اجتماعی، شناسنامه کودک، کپی تمام صفحات شناسنامههای پدر و مادر، همچنین خلاصه پروندهی ترخیص از بیمارستان از مدارک لازم برای اخذ مرخصی زایمان هستند.
دو نـکتـه در مورد مرخصی زایمان
1- مرخصی زایمان میتواند قبل از به دنیا آوردن فرزند آغاز شود. در واقع مادران با دریافت گواهی پزشک متخصص امکان استفاده شش ماه مرخصی قبل از زایمان را دارند، ولی حتما باید حداقل 3 ماه از این مرخصی بعد از زایمان استفاده شود. پس از تولد نوزاد، با در دست داشتن مدارک مورد نیاز، اقدام به دریافت مرخصی زایمان کنند.
2- بانوان شاغل که در مرخصی زایمان دوقلو یا بیشتر به سر میبرند همچنین سن فرزندان آنها کمتر از یکسال است این گروه از مرخصی 12 ماه با پرداخت کلیه حقوق و مزایای مرتبط بهره مند می شوند.
بخشنامه مرتبط با مرخصی زایمان
انواع مرخصی /مرخصی شیردهی
طبق ماده 78 قانون کار مادران شیرده میتوانند از این نوع مرخصی استفاده کنند، به این صورت که پس از هر 3 ساعت کار، نیم ساعت مرخصی بابت شیردهی به فرزند خود میگیرند. این مرخصی تا پایان دو سالگی نوزاد ادامه دارد و جزء ساعات کاری به حساب میآید.
مادرانی که صاحب بچه دو قلو یا چند قلو هستند در روز به مدت دو ساعت از مرخصی ساعتی شیردهی میتوانند استفاده کنند.
مرخصی ازدواج و مرخصی فوت (مرخصی اضطراری)
بر اساس ماده 73 قانون کار، تمام کارگران در صورت ازدواج دایم و یا فوت اقوام درجه یک مانند همسر، والدین (پدر و مادر) و فرزندان میتوانند از 3 روز مرخصی با حقوق به عنوان مرخصی ازدواج یا مرخصی فوت اقوام درجه یک برخوردار شوند.
استفاده از مرخصی ازدواج و مرخصی فوت بستگان درجه یک به هیچ وجه به عنوان مرخصی استحقاقی محاسبه نمیشود و جدای از 26 روز مرخصی استحقاقی است.
مرخصی دوران مراقبت
مرخصیدوران مراقبت، مرخصی است که اگر یک فرد فرزند خوانده بیاورد یا به سرپرستی قبول کند طبق بخشنامهای که در تاریخ 95/1 توسط سازمان تامین اجتماعی صادر شد، مانند مرخصی زایمان 84 روز است و به افرادی تعلق میگیرد که فرزند خوانده آوردند یا رحم اجارهای داشتند (چه فردی که اجاره میدهد و چه فردی که اجاره میگیرد).
مرخصی در مناطق ویژه اقتصادی و آزاد تجاری
با توجه به ماده 24 قانون مذکور، مرخصی سالانه کارگران با احتساب روزهای جمعه جمعا 20 روز است مثل کیش، عسلویه، بندر عباس، خرمشهر و غیره.
ماده 24 ـ مرخصی استحقاقی سالانه کارگران با احتساب روزهای جمعه جمعاً بیست روز است، سایر روزهای تعطیل جزء ایام مرخصی محسوب نخواهد شد. برای کار کمتر از یکسال؛ مرخصی مزبور، نسبت به کار انجام یافته، محاسبه میشود.
مرخصی افرادی که با اشعه کار می کنند
با توجه به ماده 20 قانون حفاظت در برابر اشعه مصوب سال 68 مرخصی سالانه این گروه تا یکماه در سال است و باید در طول سال از این مرخصی به صورت اجباری استفاده کنند یعنی دیگر بازخرید مرخصی ندارند.
مرخصی مربوط به سربازی
تعلق گرفتن مرخصی به سربازان معمولا به فرمانده پادگان بستگی دارد و هیچ قانون خاصی برای مرخصی سربازان وجود ندارد. اما به طور کلی مرخصی هایی که به سربازان در دوره آموزشی میدهند عبارتند از:
- مرخصی ابتدای دوره جهت آمادگی و تهیه لباس که 2 تا 6 روز است؛
- مرخصی میان دوره در آخر ماه اول آموزشی (3 تا 7 روز)؛
- مرخصیپایان دوره که 1 تا 10 روز است و با توجه به زمان برگزاری مراسم تحلیف میباشد؛
- مرخصی در تعطیلات رسمی؛
- مرخصی ساعتی از هفته دوم آموزشی (از ساعت 16 تا 6 صبح روز بعد).
حقوق مرخصی زندانیان
در نظام کیفری، اعطای مرخصی به زندانیان یکی از راهکارهای اصلاح و بازپروری آنهاست. بر اساس ضوابط جاری، زندانیان میتوانند در مناسبتهای ملی و مذهبی (از جمله اعیاد شعبانیه و 22 بهمن) از مرخصی بهرهمند شوند.
اما بهرهمندی از این حق مشروط به احراز شرایط زیر است:
- تامین سپرده: واریز مبلغ سپردهای که مورد تایید مقام قضایی باشد.
- امتیاز انضباطی: کسب نمره مناسب در ارزیابی رفتاری زندانی.
- حسن رفتار: تایید رفتار زندانی توسط مسئولین مجموعه و عدم وجود پروندههای انضباطی فعال.
مدت و شرایط مرخصی:
سقف عادی: زندانیان واجد شرایط، ماهانه 3 روز و سالانه 36 روز مرخصی دارند.
افزایش مرخصی: با رضایت دادستان، امکان افزایش مرخصی ماهانه به 5 روز وجود دارد.
موارد استثنایی: در موارد اضطراری مانند بیماری حاد بستگان درجه یک، با اختیار دادستان میتوان مرخصی را افزایش داد.
محاسبه مانده مرخصی کارگران در قانون کار
برای درک بهتر نحوه محاسبه مانده مرخصی کارگران، میتوان آن را با یک مثال توضیح داد. فرض کنید کارگری در پایان قرارداد کاری خود هنوز 2٫5 روز مرخصی استفادهنشده دارد. در چنین حالتی، کارفرما موظف است مانده مرخصی را در زمان اتمام قرارداد به صورت نقدی با کارگر تسویه کند که به این فرآیند «بازخرید مرخصی» گفته میشود.
مبنای محاسبه مبلغ بازخرید مرخصی، آخرین حقالسعی کارگر به ازای هر روز است. برای محاسبه آخرین حقالسعی، مجموع دریافتیهای ماهانه کارگر شامل حقوق پایه، بن کارگری، حق مسکن، حق اولاد، ایابوذهاب، پاداش و سایر مزایای مشمول ماده 34 قانون کار محاسبه میشود. سپس این مجموع بر تعداد روزهای آخرین ماه کاری تقسیم میشود تا مبلغ حقالسعی روزانه به دست آید. در نهایت این مبلغ در تعداد روزهای مرخصی استفادهنشده ضرب میشود تا میزان بازخرید مرخصی مشخص شود.
نکته مهم این است که مرخصی سالانه کارگران طبق قانون کار 26 روز است. اگر این مقدار را بر 12 ماه سال تقسیم کنیم، عددی در حدود 2٫17 روز مرخصی در ماه به دست میآید. بنابراین عدد 2٫5 روز مرخصی در ماه که گاهی بیان میشود، صرفاً یک مقدار تقریبی است و از نظر محاسبات قانونی دقیق محسوب نمیشود.
فرمول محاسبه مانده مرخصی
برای محاسبه مانده مرخصی یک روش ساده وجود دارد به این صورت که تعداد 9 روز را از کل مانده مرخصی خود کم کنید، سپس حقوق پایه بر 30 تقسیم شود و در تعداد مانده مرخصی ضرب نمایید.
(کل مانده مرخصی - 9) * حقوق پایه / 30
روش محاسبه انواع مرخصی
در بحث حقوق و دستمزد یکی از مواردی که بسیار مهم است محاسبه مرخصی میباشد. فرمول محاسبه مرخصی های مختلف در قانون کار با هم فرق دارد. در واقع یک فرمول واحد که بتواند انواع مرخصی را محاسبه نماید وجود ندارد.
در جدول زیر خلاصه ای از انواع مرخصی و ماده قانونی مربوط به آن را آوردیم.
جدول انواع مرخصی های مهم
| نوع مرخصی | مدت مرخصی | ماده قانون کار |
| مرخصی استحقاقی | 26 روز کاری (با احتساب 4 جمعه 30 روزه ) |
ماده 64 |
| مرخصیاستحقاقی | برای کارگاه کمتر از10 نفر 21 روز | آیین نامه 1910 |
| مرخصی استحقاقی | برای کارهای سخت و زیان آور 5 هفته | ماده 65 |
| مرخصیاستحقاقی | برای کارگران فصلی بر حسب ماه های کارکرد | ماده 68 |
| مرخصی ازدواج | 3 روز | ماده 73 |
| مرخصی فوت (همسر، فرزندان و والدین) |
3 روز | ماده 73 |
| مرخصی زایمان | 9 ماه | ماده 76 |
| مرخصی شیر دهی | هر 3 ساعت نیم ساعت ( تا 24 ماهگی کودک) |
ماده 78 |
| مرخصی بدون حقوق | حداکثر یک ماه در یکسال | ماده 72 |
| مرخصی حج | در مدت کار یک ماه | ماده 67 |
| مرخصی استعلاجی | سقف ندارد | بند 7 ماده 2 قانون تامین اجتماعی |
نحوه محاسبه و بازخرید مرخصی در قانون کار
در نظام حقوق کار، تسویه حساب مرخصیهای استفاده نشده (بازخرید مرخصی) در پایان دوره مالی یا پایان سال کاری انجام میپذیرد.
اصول محاسبات به شرح زیر است:
پایه محاسبه: نرخ بازخرید مرخصی بر اساس «دستمزد روزانه» و «پایه حقوق» محاسبه شده و فاقد ضریبهای اضافی است.
نرخ پرداخت: مرخصیهای معوقه با نرخ دستمزد سال جاری پرداخت میشوند.
فرمول محاسبه: برای تعیین مبلغ نهایی، از فرمول زیر استفاده میشود:
نرخ مرخصی= تعداد روزهای مرخصی×(تعداد روزهای ماه (30 یا 31) ) ÷ (حقوق پایه یک روز+بن کارگری+حق مسکن+سایر مزایای ثابت)
مبلغ مرخصی به ورثه های کارگر تعلق میگیرد؟
در صورت فوت کارگر، چنانچه از مرخصی استحقاقی وی روزهایی باقی مانده باشد، ارزش ریالی این مرخصیها بر اساس مزد روزانه محاسبه و به وراث قانونی او پرداخت میشود. البته پرداخت این مبلغ منوط به طی مراحل قانونی انحصار وراثت و مشخص شدن ورثه یا قیم قانونی آنها است و پس از تعیین وراث، مبلغ مربوط مطابق مقررات به آنها تعلق میگیرد.
بدیهی است اگر کارگر مرخصی ذخیرهشدهای نداشته باشد، مبلغی از این بابت به ورثه پرداخت نخواهد شد. همچنین در مواردی مانند ازکارافتادگی، بازنشستگی یا تعطیلی کارگاه، میزان مرخصیهای استفادهنشده کارگر محاسبه و معادل ریالی آن به خود فرد پرداخت میشود.
پرداخت وجه مربوط به مرخصیهای استفادهنشده به صورت جداگانه انجام نمیشود، بلکه در زمان تسویه حساب نهایی و در کنار سایر مطالبات و حقوق قانونی کارگر محاسبه و به مجموع مطالبات وی افزوده میشود.
مرخصی سالانه 26 روز کاری یا 30 روز؟
بر اساس ماده 64 قانون کار، مرخصی استحقاقی سالانه کارگران با احتساب چهار روز جمعه در مجموع یک ماه است. به بیان دیگر، اگر کارگری از ابتدای ماه تا پایان همان ماه در مرخصی باشد، این مدت یک ماه مرخصی محسوب میشود. با توجه به وجود چهار روز جمعه در هر ماه، تعداد روزهای خالص مرخصی استحقاقی برابر با 26 روز خواهد بود؛ بنابراین در عمل، مبنای استفاده از مرخصی سالانه همان 26 روز کاری است.
چگونه مرخصی خود را درخواست دهیم؟
درخواست مرخصی برای بسیاری از کارکنان ممکن است با نگرانی یا تردید همراه باشد، زیرا احتمال دارد تصور کنند کارفرما با این درخواست موافقت نکند. با این حال، انتخاب شیوه مناسب برای مطرح کردن درخواست میتواند احتمال پذیرش آن را افزایش دهد.
✅ زمان مناسب
نخستین نکته، انتخاب زمان مناسب برای طرح درخواست است. بهتر است چند روز پیش از زمانی که قصد استفاده از مرخصی را دارید، موضوع را با کارفرما در میان بگذارید تا فرصت کافی برای برنامهریزی و در نظر گرفتن جایگزین وجود داشته باشد. همچنین توصیه میشود زمانی که مدیر در محل کار حضور ندارد یا در دورههایی که حجم کار مجموعه بسیار زیاد است، درخواست مرخصی مطرح نشود؛ زیرا این شرایط ممکن است احتمال موافقت را کاهش دهد.
✅ درخواست مرخصی به صورت واضح
در مرحله بعد، لازم است درخواست مرخصی به شکل واضح و با اطمینان بیان شود. هنگام صحبت با کارفرما بهتر است موضوع را شفاف مطرح کنید و اطلاعات ضروری مانند مدت مرخصی و زمان آن را توضیح دهید، اما از ارائه جزئیات غیرضروری پرهیز کنید. در برخی سازمانها نیز فرمهای مشخصی برای ثبت درخواست مرخصی وجود دارد که باید تکمیل و به بخش اداری تحویل داده شود.
✅ اتمام کارهای در دست انجام
از سوی دیگر، تلاش برای به پایان رساندن کارهای در دست انجام پیش از شروع مرخصی اهمیت زیادی دارد. انجام این کار نشاندهنده مسئولیت پذیری و رعایت اصول حرفهای است و میتواند نظر مثبت کارفرما را نسبت به درخواست مرخصی جلب کند.
✅ هماهنگی با سایر همکاران
همچنین هماهنگی با همکاران نقش مهمی در این فرایند دارد. بهتر است پیش از رفتن به مرخصی، وظایف ضروری را با همکارانی که قرار است در غیاب شما برخی امور را انجام دهند هماهنگ کنید و در صورت امکان به آنها کمک کنید. این همکاری متقابل باعث میشود در آینده نیز در صورت نیاز بتوانید از حمایت آنها برخوردار شوید.
✅ثبت مکتوب درخواست
در نهایت، ثبت مکتوب درخواست مرخصی نیز توصیه میشود، بهویژه در سازمانهایی که این موضوع در مقررات داخلی آنها پیشبینی شده است. ارائه درخواست به صورت کتبی یا از طریق ایمیل علاوه بر جلوگیری از بروز اختلاف یا فراموشی، امکان پیگیری آن را نیز فراهم میکند. در موارد خاص مانند مرخصیهای پزشکی نیز لازم است مدارک و مستندات مربوطه به درخواست پیوست شود.
سخن آخر
در این مقاله تلاش کردیم انواع مرخصی ها را به همراه شرایط استفاده، مدت زمان، قوانین مرتبط و نحوه محاسبه آنها بهطور کامل بررسی کنیم. همانطور که اشاره شد، برخی از مرخصیها نیازمند توافق میان کارگر و کارفرما هستند و برخی دیگر بر اساس قانون، بدون نیاز به تایید کارفرما قابل استفادهاند. با این حال، ایجاد یک محیط کاری حرفهای و موفق، بیش از هر چیز به تعامل سازنده و احترام متقابل میان کارکنان و کارفرمایان بستگی دارد.
آشنایی با قوانین کار و حقوق پرسنل، یکی از مهارتهای ضروری برای فعالان حوزه مالی و حسابداری است. به همین دلیل در دوره کارورزی آموزش حسابداری حصین حاسب، مباحث کاربردی مرتبط با حقوق و دستمزد، قوانین کار، مرخصیها و محاسبات قانونی بهصورت عملی آموزش داده میشود تا کارآموزان بتوانند با آمادگی بیشتری وارد بازار کار شوند.
در پایان، اگر نظر یا تجربهای درباره این موضوع دارید، خوشحال میشویم آن را با ما و دیگر خوانندگان به اشتراک بگذارید.
بیشتر بخوانید: تعطیل کاری و نحوه محاسبه آن
مطالب بیشتر تماس با ما