نشاندار کردن مالیات، میانبُر رسیدن به توسعه
امروزه بخشی مهم از درآمد دولتها از محل مالیات شهروندان تامین میشود. در ادبیات سیاسی و توسعه اقتصادی، نسبتی مستقیم بین پرداخت مالیات و اصل پاسخگویی دولت و ساختارهای اجرایی وجود دارد.
یکی از سوالات بسیار مهم و به حق شهروندانی که مالیات میپردازند این است که این مالیات در چه بخشی هزینه میشود. از این جهت در صورت شکلگیری یک ساختار شفاف و عادلانه، فرایند تامین منابع مورد نیاز دولتها از سویی و عمل به وظایف و کارکردهای دولت از سوی دیگر تسهیل شده و زمینهساز تقویت اعتماد عمومی و متقابل بین دولت و ملت میشود.
از سال 1403 طرح «نشاندار کردن مالیات» با پیشنهاد سازمان امور مالیاتی به تصویب هیات وزیران رسید؛ این طرح این امکان را برای مودیان مالیاتی فراهم میکند تا محل هزینهکرد مالیات را خودشان تعیین و مشخص کنند. دستاورد این طرح در دو سال اول اجرا تامین مالی حدود 3 هزار طرح و پروژه زیرساختی در کشور بوده است.
بر اساس مفاد آییننامه «نشاندار کردن مالیات»، مودیان مشمول بهرهمندی از تبصره ماده (100) قانون مالیاتهای مستقیم میتوانند در قالب سازوکار مشخص و از طریق سامانه درگاه ملی خدمات الکترونیک مالیاتی کشور محل هزینهکرد مالیات خود را به صورت داوطلبانه انتخاب کنند.
بر اساس این طرح سازمان برنامه و بودجه میباید فهرستی از طرحها و پروژههایی که امکان اتمام آنها تا پایان همان سال وجود دارد، به همراه اطلاعات مربوط به هر پروژه را به سازمان امور مالیاتی اعلام کند تا عناوین طرحهای مذکور در درگاه ملی خدمات مالیاتی بارگذاری شود؛ انتخاب پروژهها نیز با اولویت طرحهای دارای حداکثر منافع عمومی انجام میشود.
دولت از یک طرف، با مشارکت دادن مردم در تخصیص مالیات، به نوعی در خصوص تخصیص و استفاده از درآمدهای مالیاتی پاسخگویی و شفافیت ایجاد کرده است و مودیان هم از طرف دیگر، تخصیص مالیات پرداختی به پروژههای عمرانی و موقعیت مکانی آنها را بر اساس ارزشهای مدنظر خود انجام می دهند؛ این طرح خروجیهای خوبی از جمله شــفافیت در تخصیــص، عدالــت منطقــهای و تســریع در اجــرای پروژههــا را به همراه دارد.
مشارکت در فرایند تامین مالی پروژههای زیرساختی باعث می شود مودیان با درک نتایج ملموس و عینی پرداخت مالیات، تکالیف قانونی خود در حوزه مالیاتی را با رغبت و رضایت خاطر بیشتری انجام دهند.
«نشاندار کردن مالیاتها» منشاء تحولی مهم در توسعه زیرساختهای کشور
این طرح با فراهم کردن امکان تخصیص هدفمند مالیات به پروژههای اولویتدار عمرانی زمینه افزایش اعتماد به نظام تامین مالی کشور برای توسعه زیرساختها را فراهم می کند و از این جهت، گام مهمی در راستای شفافسازی، افزایش مشارکت مردمی و هدایت اثربخش منابع مالیاتی به سمت پروژههای عمرانی و اولویتدار محسوب می شود. استقبال مودیان از این طرح میتواند منشا تحولی مهم در توسعه زیرساختهای کشور تلقی شود. از طرف دیگر، انتشار عمومی اسامی مودیانی که در این فرآیند مشارکت میکنند، باعث ارتقای فرهنگ پرداخت مالیات و ایجاد الگویی مثبت در جامعه میشود.
طرح نشاندار کردن مالیات در راستای مردمی کردن اقتصاد و با هدف ایجاد انگیزه برای مودیان مالیاتی اجرایی شده است تا با احساس نقشآفرینی در فرایند تامین مالی پروژههای عمرانی و زیرساختی کشور، با اطمینان و اعتماد بیشتری نسبت به انجام تکالیف قانونی خود عمل کنند. این طرح به نوعی در راستای پاسخ به مطالبات مودیان (همان چرایی در خصوص نحوه هزینه کردن مالیاتهای جمعآوری شده در کشور) و گسترش فرهنگ مالیاتی در جامعه اجرا میشود.
خروجی «نشاندار کردن مالیات» چه بود؟
در سال 1403 مشــارکت 363 هــزار نفر از صاحبان مشاغل منجر به پرداخت 12 همـت و تامین مالـی حـدود دو هزار پروژه ملـی و اسـتانی از جملـه احـداث یـا تکمیـل 200 بیمارســتان، 364 مدرســه و 320 پروژه توســعه آبرســانی شد؛ استقبــال گســترده از ایــن طــرح نتیجــه طراحــی دقیــق، اطلاعرســانی موثــر و رصــد بازخوردهــا بــود.
در ســال 1404 نیز ســازمان برنامه و بودجــه کشــور 881 پروژه ملـی و اسـتانی را بـا اعتبـاری بالـغ بـر 18 همـت بـرای انتخـاب مودیـان تعریـف کـرد؛ ایـن پروژههـا در حوزههـای حمل ونقـل و عمـران شهری ـ روسـتایی، آب، کشاورزی و محیط زیسـت، امور فرهنگی، گردشگری و ورزش، امـور عمومـی و امنیتـی، سلامت و رفاه اجتماعی، آمـوزش عالــی تحقیقات و فناوری، انــرژی و آمــوزش وپرورش عمومــی بوده است.
از بین 881 پروژه معرفی شده سازمان امور مالیاتی به مودیان، 429 پروژه یعنی حدود 49 درصد کل پروژهها به حوزه آموزش و پرورش عمومی و مهارتی مربوطه بوده که این موضوع نشاندهنده اولویت توسعه زیرساختهای آموزشـی کشـور اسـت.
آثار مثبت ساختار شفاف و عادلانه
شفافیت باعث ایجاد حسن اعتماد و روحیه جمعی حامی توسعه ملی میشود، و از طرفی به عنوان عاملی بازدارنده در برابر فرار مالیاتی عمل میکند که این موضوع در طرح نشاندار کردن مالیات به خوبی پیادهسازی شده است. وقتی مودیان تامین اعتبار پروژههای انتخاب شده توسط خود را مشاهده کنند و ببینند که چگونه با مالیاتهایی که میپردازند، پروژه زیربنایی و رفاهی به بهرهبرداری میرسد، در سالهای آتی با انگیزه بیشتری مالیات خود را پرداخت میکنند.
این طرح همچنین با تمرکز بر شفافیت و نظارت موثر بر هزینه کرد مالیاتها، میتواند به نوبه خود به بهبود وضعیت تامین مالی کشور و تسهیل فرآیندهای مالیاتی کمک کند؛ با این حال، موفقیت این طرح نیازمند همکاری و همکنشی همه ذینفعان، از جمله دولت، بخش خصوصی و فعالان اقتصادی است.
مزیتها در مقایسه با نمونههای مشابه در کشورهای خارجی
برای موضوع نشاندار کردن مالیات نمونه مشابهی را نیز می توان در سایر کشورهای دنیا مثل آمریکا، اسپانیا و ایتالیا سراغ گرفت. با مرور نمونه مشابه می توان دریافت که طرح نشاندار کردن مالیات در ایران دارای دو ویژگی متمایز و جذاب است:
اول اینکه، تعداد پروژههای قابل انتخاب از سوی مودیان در ایران بسیار زیاد است. طرح نشاندار کردن در ایران امکان انتخاب از بین صدها پروژه در حوزه های مختلف و متنوع را برای مودیان فراهم کرده است. علاوه بر این، مودیان در انتخاب موقعیت جغرافیایی پروژه ها هم محدودیتی ندارند و می توانند پروژههای مربوط به زادگاه خود یا سایر مناطق محروم را انتخاب کنند. تمهیداتی از این دست در نهایت میتواند زمینهساز کاهش فرار مالیاتی و افزایش اعتماد دو سویه به نظام مالیاتی و در نهایت توسعه زیرساخت ها و تکمیل پروژههای عمرانی شود.
ویژگی مهم دیگر طرح نشاندار کردن مالیات در ایران این است که مودیان در اختصاص میزان مالیات خود به پروژههای انتخابی هیچ محدودیتی ندارند و کل مالیات خود را به پروژههای انتخابی اختصاص میدهند. مرور طرحهای مشابه خارجی نشان میدهد در آن کشورها به مودیان اجازه داده میشود درصد محدود و مشخصی از مالیات پرداختی خود را به طرحهای انتخابی اختصاص دهند. مثلا در ایتالیا مودیان مشمول طرح نشاندار کردن فقط میتوانند پنج هزارم مالیات خود را به سازمان های خیریه، پژوهشی، دانشگاهها، موسسات بهداشتی و سازمانهای مردمنهاد اختصاص دهند.