نکات کلیدی تنظیم قرارداد کار | 10 نکته مهم قانونی که باید بدانید
قرارداد کار یکی از مهمترین اسناد حقوقی در روابط میان کارگر و کارفرما محسوب میشود. تنظیم اصولی و دقیق این قرارداد از بروز اختلافات احتمالی در آینده جلوگیری میکند و امنیت شغلی نیروی کار را نیز افزایش میدهد. از طرفی، بسیاری از چالشهای حقوقی در محیطهای کاری ناشی از ابهام، نقص یا ناآگاهی در نحوه تنظیم قرارداد است؛ موضوعی که نشان میدهد تنظیم صحیح این قرارداد چهقدر اهمیت دارد. به همین دلیل در این مطلب از وبسایت حصین حاسب مهمترین نکات مربوط به تنظیم قرارداد کار را بررسی میکنیم.
قرارداد کار چیست؟
قرارداد کار توافقی رسمی و الزامآور میان کارگر و کارفرما است که بر اساس آن، کارگر متعهد میشود در قبال دریافت حقالسعی کاری مشخص را برای مدت معین و تحت شرایط تعیینشده انجام دهد. تنظیم اصولی این قرارداد، نخستین گام برای تشکیل یک رابطه کاری پایدار، منظم و منطبق با قانون به شمار میرود. همچنین این قرارداد چارچوب حقوقی رابطه کاری را مشخص میکند و مبنای تعیین حقوق، ساعات کار، وظایف و سایر تعهدات طرفین قرار میگیرد.
چرا تنظیم صحیح قرارداد کار اهمیت دارد؟
تنظیم صحیح قرارداد کار نقش کلیدی در ایجاد شفافیت و نظم در روابط کاری دارد و بهعنوان پایهای محکم برای همکاری میان کارگر و کارفرما عمل میکند. یکی از مهمترین کارکردهای قرارداد کار، پیشگیری از بروز اختلافات شغلی است. درج دقیق مواردی مانند شرح وظایف، میزان حقوق و مزایا، ساعات کار، مرخصیها و... باعث میشود هر یک از طرفین از حقوق و تعهدات خود آگاهی کامل داشته باشند. همچنین در صورت بروز اختلاف، قرارداد کار بهعنوان یک سند معتبر مبنای استناد برای مراجع حقوقی قرار میگیرد. البته فقط درصورتیکه قرارداد کار مطابق با مقررات قانون کار باشد، بهعنوان مدرک به آن استناد میشود.
تفاوت قراردادهای قانونی و قراردادهای غیررسمی
در محیطهای کاری، قراردادها معمولاً به دودسته قراردادهای رسمی و غیررسمی تقسیم میشوند؛ قراردادهای رسمی، معمولاً کتبی بوده و مطابق با مقررات قانون کار تنظیم میشوند. در طرف مقابل قراردادهای غیررسمی که معمولاً بهصورت شفاهی منعقد میشوند و ممکن است تنها توافقی ساده میان کارگر و کارفرما باشد. اصلیترین تفاوت قرارداد رسمی و غیررسمی، اعتبار حقوقی و قانونی آن است.
قرارداد رسمی معتبر است و در صورت بروز اختلاف، مرجع رسمی برای استناد و حل اختلاف محسوب میشوند؛ درحالیکه قرارداد غیررسمی فاقد پشتوانه قانونی کافی است. کارگران در این نوع قراردادها ممکن است از بیمه، مزایا یا سایر حمایتهای قانونی محروم شوند یا کارفرما در معرض دعاوی و جریمههای قانونی قرار گیرد؛ بنابراین استفاده از قراردادهای رسمی برای هر دو طرف انتخاب مناسبتری محسوب میشود.
اصول مهم یک قرارداد کاری معتبر چیست؟
برایآنکه یک قرارداد کاری از نظر قانونی معتبر باشد و بتواند بهدرستی از حقوق طرفین حمایت کند، رعایت اصول مشخصی در تنظیم آن ضروری است.
در ادامه چهاراصل اساسی را بررسی میکنیم:
اصل اول: رضایت و قصد طرفین
قرارداد کار باید با رضایت کامل و آگاهانه کارگر و کارفرما منعقد شود. هرگونه اجبار، فریب یا سوءاستفاده از ناآگاهی یکی از طرفین، میتواند اعتبار قرارداد را زیر سوال ببرد. قصد واقعی طرفین برای ایجاد رابطه کاری، شرط اساسی صحت قرارداد محسوب میشود.
اصل دوم: اهلیت قانونی طرفین
طرفین قرارداد باید از نظر قانونی دارای اهلیت باشند؛ به این معنا که به سن قانونی رسیده و توانایی عقلانی برای پذیرش تعهدات ناشی از قرارداد را داشته باشند. در مورد کارگران، رعایت حداقل سن قانونی برای اشتغال از الزامات مهم قانون کار به شمار میرود.
اصل سوم: مشروعیت قرارداد
موضوع قرارداد کار باید مشروع، قانونی و مشخص باشد. کاری که موضوع قرارداد قرار میگیرد نباید مغایر با قوانین، نظم عمومی یا اخلاق حسنه باشد. همچنین، شرح وظایف باید بهصورت شفاف و قابلفهم در قرارداد ذکر شود تا از برداشتهای متفاوت جلوگیری شود.
اصل چهارم: معینبودن قرارداد
یک قرارداد کاری معتبر باید شامل جزئیات روشنی درباره نحوه انجام کار، حقوق و مزایا، ساعات کار، مدت قرارداد و سایر تعهدات طرفین باشد. شفافیت در این موارد، پایه اصلی اعتبار قرارداد و تضمینکننده اجرای صحیح آن در عمل است.
مفاد مهم قرارداد کار شامل چه مواردی است؟
قرارداد کار زمانی میتواند نقش خود را بهدرستی ایفا کند که مفاد آن بهصورت شفاف، دقیق و مطابق با قانون تنظیم شده باشد. هر یک از بندهای قرارداد، بخشی از حقوق و تعهدات کارگر و کارفرما را مشخص میکند و حذف یا ابهام در هرکدام، میتواند زمینهساز اختلافات حقوقی شود.
به همین ترتیب، مهمترین مفاد قرارداد کار عبارتاند از:
نوع کار یا وظیفه کارگر
در قرارداد کار باید نوع شغل، حرفه یا وظیفهای که کارگر متعهد به انجام آن است، بهصورت دقیق و شفاف ذکر شود. مشخصبودن شرح وظایف، از تحمیل مسئولیتهای خارج از توافق جلوگیری میکند.
حقوق یا مزد مبنا
حقوق یا مزد مبنا باید به طور واضح و مطابق با حداقلهای تعیینشده در قانون کار مشخص شده و در قرارداد ذکر شود. درج میزان حقوق، نحوه پرداخت و زمانبندی آن از بروز اختلافات مربوط به دستمزد جلوگیری میکند. همچنین، حقوق مبنا پایه محاسبه بسیاری از مزایا و مطالبات قانونی کارگر محسوب میشود.
برای اطلاع از حداقل حقوق در سال بعد، مقاله حقوق و دستمزد سال 1405 را مطالعه کنید.
حقالسعی
حقالسعی مفهوم گستردهای است که علاوه بر مزد، شامل مزایا، فوقالعادهها، پاداشها و سایر پرداختهای قانونی میشود. در قرارداد کار، باید اجزای تشکیلدهنده حقالسعی به طور دقیق مشخص گردد تا کارگر و کارفرما درک روشنی از تعهدات مالی داشته باشند و اختلافی ایجاد نشود.
ساعات کار موظف و مرخصیها
تعیین ساعات کار روزانه و هفتگی، روزهای تعطیل و انواع مرخصیها از جمله مرخصی استحقاقی و استعلاجی، از مفاد ضروری قرارداد کار است.
محل انجام کار
در قرارداد کار باید محل انجام کار به طور مشخص تعیین شود. این موضوع بهویژه در محاسبه حق ماموریت نقش مهمی دارد.
تاریخ عقد قرارداد
ذکر تاریخ دقیق انعقاد قرارداد، آغاز رسمی رابطه کاری را مشخص میکند و مبنای محاسبه مدت قرارداد، سوابق کاری و حقوق و مزایای قانونی قرار میگیرد. این بند از نظر حقوقی اهمیت بالایی دارد و مورد استناد قرار میگیرد.
مدت قرارداد
در قراردادهای مدتدار، تعیین دقیق مدت قرارداد الزامی است. مشخصبودن زمان شروع و پایان همکاری، از ابهام در وضعیت شغلی کارگر جلوگیری کرده و حقوق طرفین را در زمان اتمام قرارداد روشن میسازد. عدم تعیین مدت در چنین قراردادهایی میتواند پیامدهای حقوقی برای کارفرما به همراه داشته باشد.
عرف و عادت شغل
علاوه بر موارد اصلی، برخی شرایط و تعهدات ممکن است بر اساس عرف شغل یا محل کار ضروری باشد. درج این موارد در قرارداد، باعث تطبیق بهتر قرارداد با واقعیتهای محیط کاری شده و از بروز اختلافات ناشی از انتظارات نانوشته جلوگیری میکند.
انواع قرارداد کار
قراردادهای کار باتوجهبه مدت همکاری، ماهیت فعالیت و شیوه انجام کار، به انواع مختلفی تقسیم میشوند.
رایجترین انواع قرارداد کار شامل موارد زیر است:
قرارداد کار دائم
قرارداد کار دائم به قراردادی گفته میشود که در آن مدت همکاری مشخص نشده و رابطه کاری بهصورت مستمر و بدون تعیین زمان پایان ادامه دارد. این نوع قرارداد معمولاً برای مشاغلی با ماهیت مستمر و دائمی تنظیم میشود. در این قراردادها، قطع همکاری تنها در چارچوب ضوابط قانونی و با رعایت شرایط مقرر در قانون کار امکانپذیر است.
قرارداد کار موقت
قرارداد کار موقت برای مشاغلی منعقد میشود که مدت همکاری در آنها مشخص و محدود است. در این نوع قرارداد، تاریخ شروع و پایان کار به طور دقیق تعیین میشود و با پایان مدت قرارداد، رابطه کاری بهصورت خودکار خاتمه مییابد.
قرارداد کار معین
قرارداد کار معین به قراردادی اطلاق میشود که موضوع آن انجام کاری مشخص و معین است و پایان قرارداد با اتمام آن کار تحقق مییابد، نه باگذشت زمان. در این نوع قرارداد، تمرکز اصلی بر انجام یک پروژه یا وظیفه خاص است و مدت انجام کار ممکن است از پیش دقیقاً مشخص نباشد.
قرارداد ساعتی و پارهوقت
قرارداد ساعتی و پارهوقت برای مشاغلی تنظیم میشود که ساعات کار آنها کمتر از ساعات کار تماموقت است. در این نوع قرارداد، میزان دستمزد بر اساس ساعت کار محاسبه میشود و ساعات حضور کارگر بهصورت توافقی تعیین میگردد.
چه نکاتی را هنگام عقد قرارداد کار باید رعایت کنیم؟
عقد قرارداد کار مرحلهای حساس در آغاز رابطه کاری است که بیتوجهی به جزئیات آن میتواند پیامدهای حقوقی و مالی قابلتوجهی به همراه داشته باشد.
مهمترین نکات برای عقد قرارداد کار شامل موارد زیر است:
- همه مفاد قراردادهای کار باید منطبق با مقررات قانون کار و قانون تامین اجتماعی تنظیم شوند. هیچیک از مفاد آن نباید مغایر با قانون باشد، حتی اگر با توافق طرفین تنظیم شده باشد. در این صورت، قرارداد فاقد اعتبار است.
- تمامی بندهای مرتبط با شرح وظایف، ساعات کار، مرخصیها، مدت قرارداد و... باید بهصورت دقیق، شفاف و بدون ابهام درج شوند و از عبارات کلی و مبهم استفاده نشود. این شفافیت، از سوءتفاهمها و دعاوی احتمالی جلوگیری میکند.
- نوع قرارداد باید متناسب با ماهیت کار و شرایط همکاری انتخاب شود. برای مشاغل مستمر، قرارداد دائم مناسب است؛ درحالیکه پروژههای کوتاهمدت یا فصلی بهتر است با قرارداد موقت یا معین تنظیم شوند.
- در قرارداد کار حتماً باید به شرایط فسخ همکاری از سوی کارفرما و کارگر، مهلت اعلام فسخ و آثار حقوقی آن اشاره شود. این کار امنیت شغلی را افزایش میدهد.
- بیمه تامین اجتماعی از حقوق اساسی کارگران محسوب میشود و نقش مهمی در برخورداری از خدمات درمانی، بازنشستگی و حمایتهای قانونی دارد. پس کارفرما موظف است در قرارداد کار تعهد دهد که نیروی کار را بیمه خواهد کرد.
- میزان حقوق، مزایا، اضافهکاری، پاداشها و سایر پرداختها باید بهصورت دقیق و شفاف در قرارداد ذکر شود. کارگران باید از نحوه محاسبه و زمان پرداخت حقوق و مزایا آگاهی کامل داشته باشند تا در طول همکاری با اختلافات مالی مواجه نشوند.
- قرارداد باید بهصورت کتبی و در چند نسخه معتبر تنظیم و امضا شود و هر یک از طرفین باید یک نسخه از قرارداد را در اختیار داشته باشند تا در صورت نیاز، امکان استناد قانونی وجود داشته باشد.
- مطالعه دقیق قرارداد پیش از امضا ضروری است. کارگر و کارفرما باید تمامی مفاد آن را بهدقت بررسی کرده و در صورت وجود ابهام نسبت به اصلاح یا شفافسازی آن اقدام کنند.
- اگر در جریان انجام وظایف کارگر به اطلاعات محرمانه کارفرما دسترسی پیدا میکند، باید بند محرمانگی اطلاعات به قرارداد اضافه شود. این بند، تعهد کارگر در حفظ اطلاعات و پیامدهای نقض آن را مشخص میکند.
- علاوه بر مفاد اصلی قرارداد، بهتر است برخی بندهای تکمیلی نیز به آن اضافه شود. مواردی مانند نحوه حل اختلاف، شرایط تغییر قرارداد یا شرط عدم رقابت باتوجهبه نوع شغل تنظیم میشوند تا به تکمیل چارچوب حقوقی کمک کنند.
اشتباهات رایج هنگام تنظیم قرارداد کار
بسیاری از اختلافات کاری ناشی از اشتباهات رایج در تنظیم قرارداد است که بادقت و رعایت اصول حقوقی قابلپیشگیری هستند.
برخی از اشتباهاتی که در قراردادهای کاری مشاهده میشوند، عبارتاند از:
- استفاده از قراردادهای آماده یا کپی شده بدون تطبیق با شرایط خاص شغل
- عدم تعیین دقیق مدت قرارداد، بهویژه در قراردادهای موقت یا معین
- نبود شفافیت در تعیین حقوق، مزایا، فوقالعادهها و نحوه پرداخت آنها
- درجنکردن تعهد کارفرما به بیمهکردن کارگر
چگونه متن قرارداد کار را بنویسیم؟
نوشتن متن قرارداد کار نیازمند دقت، آگاهی از مقررات قانونی و توجه به شفافیت و جامعیت مفاد است.
برای تهیه متن قرارداد، چند روش متداول و کارآمد وجود دارد که هر یک مزایا و محدودیتهای خاص خود را دارند:
- یکی از مطمئنترین روشها، استفاده از خدمات یک وکیل یا مشاور حقوقی متخصص در قانون کار است. وکیل میتواند قرارداد را مطابق با قوانین تنظیم کرده و تمامی نکات و بندهای ضروری را در متن لحاظ نماید.
- برخی سازمانها نمونههایی از قراردادهای استاندارد ارائه میکنند. استفاده از این نمونهها کمک میکند تا ساختار کلی قرارداد رعایت شود و نکات ضروری فراموش نشود.
- امروزه ابزارها و پلتفرمهایی وجود دارند که امکان تنظیم قرارداد کار را با فرمهای قابلویرایش فراهم میکنند. این روش سرعت بالایی دارد و برای کسبوکارهای کوچک یا پروژههای کوتاهمدت کاربردی است.
- روش دیگر، نگارش مستقیم متن قرارداد توسط کارفرما است. این روش امکان شخصیسازی کامل قرارداد را فراهم میکند؛ اما باید فرد دانش کافی از قوانین کار و الزامات حقوقی داشته باشد.
روشهای قانونی خاتمه قرارداد کار
خاتمه قرارداد کار یکی از مراحل مهم در روابط کاری است که باید مطابق با قوانین کار و شرایط قرارداد انجام شود.
برخی از روشهای قانونی خاتمه قرارداد شامل موارد زیر است:
- بازنشستگی کارگر: یکی از روشهای طبیعی خاتمه قرارداد، بازنشستگی کارگر است. با رسیدن کارگر به سن قانونی بازنشستگی و تکمیل سنوات لازم، قرارداد کار به پایان میرسد.
- فوت کارگر: در صورت فوت کارگر، قرارداد به طور خودکار خاتمه مییابد. وراث قانونی کارگر میتوانند مطالبات معوقه مانند حقوق و مزایای باقیمانده، پاداش پایان خدمت و مرخصیهای استفادهنشده را دریافت کنند.
- ازکارافتادگی کارگر: اگر کارگر به دلیل بیماری یا حادثه دچار ازکارافتادگی کلی شود و قادر به ادامه فعالیت نباشد، قرارداد بهصورت قانونی خاتمه مییابد و میتواند از مستمری ازکارافتادگی بهرهمند شود.
- استعفای کارگر: کارگر میتواند با رعایت شرایط مندرج در قرارداد و قانون کار، استعفا دهد. معمولاً قراردادها مدتزمان اطلاع قبلی برای استعفا را مشخص میکنند.
- فسخ قرارداد: برخی قراردادها، شرایط خاص فسخ را پیشبینی میکنند و طرفین میتوانند بر اساس این بند، قرارداد را فسخ کنند. رعایت شرایط و مهلتهای اعلامشده در متن قرارداد، از نظر حقوقی الزامی است.
- تغییرات ساختاری: در شرایط کاهش تولید، تغییرات ساختاری یا تعطیلی بخشی از فعالیتها، کارفرما میتواند قرارداد کار را مطابق قانون و با رعایت تشریفات قانونی فسخ کند.
- اخراج موجه کارگر: درصورتیکه کارگر مرتکب تخلف جدی یا قصور حرفهای شود که ادامه همکاری را غیرممکن سازد، کارفرما میتواند قرارداد را بهصورت قانونی خاتمه دهد.
سخن پایانی
تنظیم قرارداد کار، یکی از مهمترین ارکان برای شروع روابط کاری منظم، شفاف و قانونی است. یک قرارداد کار جامع و مطابق با قانون، نهتنها حقوق و تعهدات کارگر و کارفرما را مشخص میکند، بلکه از بروز سوءتفاهمها و دعاوی احتمالی نیز جلوگیری مینماید. در این مطلب، به نکات کلیدی تنظیم قرارداد کار، مفاد مهم، انواع قراردادها، نکات حقوقی برای کارگران و کارفرمایان و اشتباهات رایج قراردادها پرداخته شد. رعایت اصول قانونی، شفافیت در مفاد و توجه به بندهای تکمیلی پایهای مطمئن برای ایجاد روابط کاری پایدار و حرفهای فراهم میکند.